Psalm 39 (38 w Wulgacie): Rzekłem: Będę strzegł dróg moich

Psalm 39 czy psalm 38?

Ten psalm ma dwa numery. Współczesne Biblie, w tym Biblia Tysiąclecia, idą za tekstem hebrajskim i nazywają go psalmem 39; Wulgata, Septuaginta, ks. Wujek i łacińskie księgi liturgiczne liczą go jako psalm 38, bo łączą w jeden psalmy 9 i 10 tekstu hebrajskiego. To ten sam tekst, który po łacinie zaczyna się od słów Dixi: Custodiam vias meas, „Rzekłem: Będę strzegł dróg moich”. Numery wersetów są w obu Bibliach te same.

Wielu jednak, szukając «psalm 39», myśli o innym psalmie. Psalm 39 Wulgaty to Exspectans exspectavi, ten ze słowami „Oto idę! W nagłówku księgi napisano o mnie, abym czynił wolę twoją” (Ps 39, 8-9), w Biblii Tysiąclecia psalm 40. Z kolei psalm 38 Biblii Tysiąclecia to psalm pokutny Domine, ne in furore, w czytelni pod numerem 37. Pełna tabela jest na stronie Księgi Psalmów.

Psalm 39 — interpretacja

Tytuł brzmi: „Na koniec. Iditunowi. Pieśń Dawidowa” (w. 1). Iditun był jednym z przełożonych śpiewu, których Dawid ustanowił do chwały Pańskiej: Pierwsza Księga Paralipomenon wymienia go obok Hemana, „aby wysławiali Pana, iż na wieki miłosierdzie jego” (1 Krn 16, 41). Jego imię wraca w tytułach psalmów 61 i 76 Wulgaty. Św. Augustyn, który tłumaczy je jako «przeskakujący», widzi w Iditunie człowieka, który przechodzi ponad sprawami ziemi, by przylgnąć do tych, które trwają: to cały ruch psalmu.

Strzec języka (w. 2-4)

Psalm otwiera się postanowieniem: „Rzekłem: «Będę strzegł dróg moich, abym nie zgrzeszył językiem moim.» Położyłem straż u ust moich, gdy stał grzesznik naprzeciw mnie” (w. 2). Wobec zuchwałości bezbożnego sprawiedliwy wybiera milczenie, by nie zgrzeszyć odpowiedzią. Św. Jakub powie to samo: „Jeśli kto w słowie nie upada, ten jest mężem doskonałym” (Jk 3, 2).

Ale milczenie nie gasi bólu: „i ból mój odnowił się” (w. 3). „Rozgorzało serce moje we mnie, a w rozmyślaniu moim rozpalił się ogień” (w. 4). Słowo w końcu wychodzi, ale nie przeciw nieprzyjacielowi: ku Bogu.

„Oznajmij mi, Panie, koniec mój” (w. 5-7)

Modlitwa obiera wtedy nieoczekiwany kierunek: „Rzekłem językiem moim: «Oznajmij mi, Panie, koniec mój i jaka jest liczba dni moich, abym wiedział, czego mi niedostaje!»” (w. 5). Zraniony człowiek nie prosi najpierw o koniec próby: prosi, by zobaczyć swoje życie w jego prawdziwej mierze. Odpowiedź przychodzi od razu: „Oto pod miarę uczyniłeś dni moje, a bytność moja jak nic jest przed tobą” (w. 6).

Werset 7 daje najmocniejszy obraz: „Zaiste, jak obraz przechodzi człowiek, ale i próżno się trwoży; skarbi, a nie wie, dla kogo to zbierze” (w. 7). Łacina mówi in imagine pertransit homo: człowiek przechodzi jak odbity obraz. Jezus podejmie tę lekcję w przypowieści o bogatym głupcu: „Tej nocy duszy twojej zażądają od ciebie; a coś nagotował, czyjeż będzie?” (Łk 12, 20).

Oczekiwać tylko Boga (w. 8-12)

Z tego stwierdzenia nie rodzi się rozpacz, lecz nadzieja: „A teraz jakież jest oczekiwanie moje? Czy nie Pan? I bytność moja u ciebie jest” (w. 8). Skoro wszystko przemija, zostaje jedna podpora. Psalmista prosi o przebaczenie (w. 9) i przyjmuje próbę: „Zaniemiałem i nie otworzyłem ust moich, bo ty uczyniłeś” (w. 10). To drugie milczenie nie jest już milczeniem roztropności, lecz zawierzenia: rozpoznaje rękę Boga w tym, co go dotyka, i zarazem błaga: „Odejmij ode mnie chłosty twoje!” (w. 11).

Werset 12 dodaje obraz właściwy Wulgacie: Bóg sprawił, że dusza człowieka „wyschła jak pajęczyna”. Łacińskie sicut araneam przywodzi na myśl cienką sieć, którą niszczy jeden powiew, ten sam obraz co w psalmie 90 (89 w Wulgacie), modlitwie Mojżesza: „Lata nasze jak pajęczyna będą poczytane”.

Przychodzień i pielgrzym (w. 13-14)

Psalm kończy się jednym z najczęściej rozważanych wersetów Psałterza: „Nie milcz, bo ja przychodniem jestem u ciebie i pielgrzymem, jak wszyscy ojcowie moi!” (w. 13). Człowiek nie jest na ziemi u siebie: jest w drodze, jak Abraham i patriarchowie. List do Hebrajczyków mówi, że umarli oni w wierze, „wyznając, że są «gośćmi i przychodniami na ziemi»” (Hbr 11, 13). Św. Piotr napomina chrześcijan tym samym słowem: „proszę was jak «przychodniów i gości», abyście się wstrzymywali od pożądliwości cielesnych” (1 P 2, 11).

Ostatnia prośba jest głęboko ludzka: „Pofolguj mi, abym się ochłodził, pierwej niźli odejdę i więcej mnie nie będzie!” (w. 14). Łacińskie refrigerer należy do tego samego słownika co Kanon mszy, który prosi dla zmarłych o locum refrigerii, lucis et pacis, miejsce ochłody, światła i pokoju.

Najważniejsze wersety psalmu 39

• Werset 2: „Położyłem straż u ust moich”, psalm o grzechach języka.
• Werset 5: „Oznajmij mi, Panie, koniec mój i jaka jest liczba dni moich”, o który pytają szukający «psalm 39 5».
• Werset 7: „jak obraz przechodzi człowiek”, marność gromadzenia.
• Werset 13: „ja przychodniem jestem u ciebie i pielgrzymem”, życie jako pielgrzymka.
• Werset 14: „Pofolguj mi, abym się ochłodził, pierwej niźli odejdę”, ostatnia prośba psalmu.

Psalm 38 w liturgii 1962

W Brewiarzu rzymskim 1962, który zachowuje tygodniowy psałterz św. Piusa X (1911), psalm 38 Wulgaty śpiewa się w Jutrzni wtorkowej, jako ostatni psalm trzeciego nokturnu, po psalmach 34, 36 i 37 (35, 37 i 38 w Biblii Tysiąclecia). Antyfona pochodzi z wersetu 11, Amove, Domine, a me plagas tuas, «Odejmij ode mnie, Panie, chłosty twoje», a werset nokturnu z wersetu 13: Deus, ne sileas a me, remitte mihi. R. Quoniam incola ego sum apud te et peregrinus. Znajdziesz go na swoim miejscu w brewiarzu.

W mszale werset 4 wraca w mszy św. Filipa Nereusza, 26 maja: Concaluit cor meum intra me: et in meditatione mea exardescet ignis. Serce, które rozpala się w rozmyślaniu, pasuje do apostoła Rzymu, o którego żarze w czasie modlitwy opowiadają jego biografowie.

Ojcowie Kościoła i psalm 39

Św. Augustyn objaśnił ten psalm w Objaśnieniach psalmów, a św. Ambroży w swoim objaśnieniu dwunastu psalmów. Obaj czytają w nim drogę duszy, która uczy się mierzyć czas miarą wieczności. Psalmista nie prosi o długie życie, ale o to, by wiedzieć, ile mu zostało: to mądrość, którą mistrzowie duchowi nazwą memento mori, pamięcią o śmierci, która nie zasmuca, lecz uwalnia od przywiązania do dóbr przemijających.

Werset 13 karmił chrześcijańską myśl o życiu jako pielgrzymce. Augustyn będzie mówił o Kościele, który na tym świecie jest «pielgrzymujący» w drodze do Państwa Bożego.

Jak się modlić psalmem 39?

• W gniewie. Wersety 2 i 3 pomagają milczeć, gdy chciałoby się odpowiedzieć, i zanieść Bogu to, co zatrzymuje się przed ludźmi. Nadają się do rachunku sumienia z grzechów języka.
• Aby przygotować się na śmierć. Wersety 5-8 i 13-14 są rozważaniem o rzeczach ostatecznych; pasują przy chorym, razem z modlitwą o dobrą śmierć.
• W żałobie. Psalm nie zaprzecza bólowi rozstania, ale przypomina, że wszyscy jesteśmy pielgrzymami ku Bogu. Łączy się z modlitwą za zmarłych.
• Przeciw przywiązaniu do dóbr. Werset 7, o skarbie zbieranym nie wiadomo dla kogo, to dobry rachunek dla tego, kto pracuje i oszczędza.

Kończy się go, jak w Oficjum, modlitwą Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Czy w psalmie 39 są słowa «Oto idę, abym czynił wolę twoją»?

Nie. Ten werset należy do psalmu 40 współczesnych Biblii, który Wulgata i ks. Wujek numerują jako 39 (Ps 39, 8-9). Psalm 39 współczesnych Biblii to ten, Dixi, custodiam.

Kim był Iditun?

Jednym z przełożonych śpiewu, których Dawid ustanowił do chwały Pańskiej, obok Asafa i Hemana, jak podaje Pierwsza Księga Paralipomenon (1 Księga Kronik). Tytuł powierza mu ten psalm, podobnie jak psalmy 61 i 76 Wulgaty (62 i 77 w Biblii Tysiąclecia).

Co znaczy „ja przychodniem jestem u ciebie i pielgrzymem”?

Że obecne życie jest przejściem. Człowiek nie ma tu trwałego mieszkania: idzie ku Bogu, jak patriarchowie żyjący pod namiotem. Nowy Testament podejmuje tę myśl, aby opisać położenie chrześcijanina.

Co mówi psalm 39, werset 5?

U Wujka: „Oznajmij mi, Panie, koniec mój i jaka jest liczba dni moich, abym wiedział, czego mi niedostaje!”. Psalmista prosi, by zobaczyć swoje życie w prawdziwej mierze, wobec wieczności, i odpowiada sobie w następnym wersecie, że jego dni są krótkie, a on sam jest jak nic przed Bogiem.

Kto napisał psalm 39?

Tytuł przypisuje go Dawidowi, który powierza go śpiewakowi Iditunowi. To przypisanie przyjmuje tradycja; głównym autorem, jak całego Pisma, jest Duch Święty.

Kiedy psalm 39 odmawia się w brewiarzu?

W Brewiarzu rzymskim 1962 śpiewa się go w Jutrzni wtorku, w trzecim nokturnie, z antyfoną Amove, Domine, a me plagas tuas.