Św. Grzegorz Wielki — papież i doktor Kościoła, życiorys

Św. Grzegorz Wielki (ok. 540–604) to rzymski patrycjusz i prefekt Miasta, który porzucił wszystko dla życia mniszego, a potem wbrew własnej woli został papieżem jako Grzegorz I. Przez ponad trzynaście lat rządził Kościołem w czasach zarazy, głodu i najazdów Longobardów, posłał misjonarzy do Anglii, nazwał siebie „sługą sług Bożych" i zostawił dzieła, z których Kościół Zachodu żył przez całe średniowiecze. W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 12 marca, w dzień jego śmierci, w randze III klasy.

Kim był św. Grzegorz Wielki

Rzymianin z rodu papieży

Grzegorz urodził się w Rzymie około 540 roku. Brewiarz Rzymski nazywa go synem senatora Gordiana; Butler dodaje, że jego ród, jeden z nielicznych patrycjuszowskich rodów, jakie zostały jeszcze w zrujnowanym mieście, dał Kościołowi już dwóch papieży, Agapita I i Feliksa III, jego prapradziada. Matka, Sylwia, figuruje jako święta w Martyrologium Rzymskim. Rodzina miała rozległe dobra na Sycylii i dom na wzgórzu Celius.

Rzym, w którym dorastał, był cieniem dawnej stolicy świata: kilkakrotnie złupiony w ciągu półtora wieku, zniszczony wojną Gotów z cesarzem Justynianem, a od 568 roku zagrożony przez Longobardów. Młody Grzegorz otrzymał najlepsze wykształcenie, jakie wtedy można było zdobyć w Rzymie, i wstąpił na drogę urzędów. Mając około trzydziestu lat, sprawował najwyższy urząd cywilny w mieście — był prefektem Rzymu.

Prefekt, który został mnichem

Wierny i uczciwy w urzędzie, Grzegorz od dawna słyszał wezwanie do wyższego powołania. Był jednym z najbogatszych ludzi w Rzymie, ale wszystko oddał. Według Brewiarza ufundował sześć klasztorów na Sycylii, a siódmy, pod wezwaniem świętego Andrzeja Apostoła, urządził we własnym domu na Clivus Scauri, przy bazylice świętych Jana i Pawła. Tam sam przyjął habit. Butler pisze, że lata spędzone w tym klasztorze były najszczęśliwsze w jego życiu, choć nadmierne posty nadwerężyły mu zdrowie i dały początek chorobie, która dręczyła go do śmierci.

Legat w Konstantynopolu

Papież uczynił go diakonem Kościoła rzymskiego i wysłał jako swego przedstawiciela (apokryzjariusza) na dwór cesarski w Konstantynopolu. Grzegorz nie znał greki, a dworskie intrygi go odpychały; żył tam jak mnich, z kilkoma braćmi ze św. Andrzeja. Brewiarz przypomina, że przekonał tam patriarchę Eutychiusza, który pisał przeciw prawdziwemu zmartwychwstaniu ciał, tak skutecznie, że cesarz kazał spalić jego księgę. W Konstantynopolu Grzegorz zaprzyjaźnił się ze św. Leandrem z Sewilli i na jego prośbę zaczął komentarz do Księgi Hioba, znany jako Moralia.

Około 586 roku wrócił do Rzymu i do swego klasztoru, którego wkrótce został opatem.

Anglowie i anioły

Z tymi latami wiąże się słynna opowieść przekazana przez Bedę Czcigodnego. Grzegorz miał zobaczyć na rzymskim targu jasnowłosych chłopców wystawionych na sprzedaż. Gdy usłyszał, że są Anglami (Angli), odpowiedział, że słusznie się tak zwą, bo mają twarze aniołów (angeli). Butler podaje, że współcześni historycy uznają całą tę opowieść za apokryficzną, choć sama scena na targu mogła się wydarzyć; jedno nie ulega wątpliwości: nawrócenie Anglii stało się potem najdroższym dziełem jego pontyfikatu.

Papież w czasie zarazy

W 590 roku po wylewie Tybru wybuchła w Rzymie dżuma; w styczniu zmarł na nią papież Pelagiusz II. Lud jednogłośnie wybrał Grzegorza. Ten, aby przebłagać Boga, zarządził wielką procesję błagalną: z siedmiu kościołów wyszło siedem kolumn ludu, które zeszły się przy Santa Maria Maggiore, śpiewając Kyrie eleison, podczas gdy ludzie padali na ulicach od zarazy. Zaraza wkrótce ustała. Późniejsza legenda dodaje, że nad mauzoleum Hadriana ukazał się wtedy Archanioł Michał chowający miecz do pochwy — stąd anioł na szczycie i nazwa Zamku Świętego Anioła. Butler zaznacza uczciwie, że nie wspomina o tym żaden dawny historyk.

Grzegorz nie chciał tej godności. Pisał do cesarza Maurycego, prosząc, by nie zatwierdzał wyboru. Brewiarz opowiada, że ukrył się w przebraniu w grocie i został odnaleziony dzięki znakowi słupa ognistego; Grzegorz z Tours pisze, że gdy przygotowywał ucieczkę, pochwycono go i zaniesiono do bazyliki św. Piotra. Tam 3 września 590 roku otrzymał sakrę. Był pierwszym papieżem, który wcześniej był mnichem.

Pasterz i ojciec ubogich

Na początku pontyfikatu, w odpowiedzi na list arcybiskupa Rawenny Jana, który łagodnie wyrzucał mu uchylanie się od urzędu, wydał Regułę pasterską (Regula pastoralis), księgę o urzędzie biskupa, który jest przede wszystkim lekarzem dusz. Butler przypomina, że cesarz kazał ją przełożyć na grecki, św. Augustyn zaniósł ją do Anglii, a na synodach Karola Wielkiego polecano ją wszystkim biskupom. Grzegorz zabronił pobierania opłat za pogrzeby, święcenia i paliusz, a diakonom śpiewania partii Mszy, by nie wybierano ich dla głosu zamiast dla obyczajów. Sam chętnie głosił kazania w czasie Mszy, objaśniając Ewangelię dnia; zachowało się czterdzieści jego homilii na Ewangelie i homilie na Księgę Ezechiela.

Prowadził spis ubogich, którym regularnie udzielano zapomogi, wykupywał jeńców z rąk Longobardów i chwalił biskupa, który sprzedał na ten cel naczynia kościelne. Brewiarz dodaje, że codziennie zapraszał pielgrzymów do swego stołu. Gdy w 593 roku król Agilulf stanął z wojskiem pod murami Rzymu, to nie prefekt ani wódz, lecz papież wyszedł do niego i nakłonił go do odejścia.

Posłanie Augustyna do Anglii

Grzegorz wybrał ze swego klasztoru św. Andrzeja grupę około czterdziestu mnichów i wysłał ich do Brytanii pod przewodnictwem św. Augustyna, który z jego polecenia przyjął sakrę biskupią i ustanowił swoją stolicę w Canterbury. Brewiarz mówi, że w ten sposób nawrócił wyspę na wiarę Jezusa Chrystusa i słusznie nazwany został przez Bedę Apostołem Anglii. Beda pisał: „Jeśli nie jest apostołem dla innych, dla nas jest nim z pewnością, bo my jesteśmy pieczęcią jego apostolstwa w Panu". Na tej samej stolicy Canterbury zasiadł pięć wieków później św. Anzelm.

„Sługa sług Bożych"

Patriarcha Konstantynopola Jan Postnik przyjął tytuł patriarchy „ekumenicznego", czyli powszechnego. Grzegorz zaprotestował, a dla siebie wybrał tytuł zarazem pokorny i dumny: Servus servorum Dei — „sługa sług Bożych". Jego następcy zachowali go do dziś w nagłówkach dokumentów papieskich.

Ostatnie lata i śmierć

Butler pisze, że w trzynastu latach pontyfikatu zmieścił pracę całego życia, choć cierpiał na przewlekłą chorobę żołądka i podagrę i był wyniszczony niemal do kości. Do końca dyktował listy; jedną z jego ostatnich czynności było posłanie ciepłego płaszcza biednemu biskupowi, który marzł zimą. Zmarł 12 marca 604 roku i został pochowany w bazylice św. Piotra.

Co Grzegorz zostawił liturgii

Brewiarz Rzymski wylicza jego postanowienia liturgiczne: aby w Mszy powtarzano Kyrie eleison dziewięć razy, aby poza czasem od Siedemdziesiątnicy do Wielkanocy śpiewano Alleluja i aby do Kanonu dodać słowa Diesque nostros in tua pace disponas — „i dni nasze w pokoju Twoim urządź", które kapłan do dziś wypowiada w modlitwie Hanc igitur każdej Mszy trydenckiej. Rozwinął też litanie i stacje, czyli rzymskie kościoły stacyjne, które Mszał podaje do dziś, zwłaszcza w Wielkim Poście.

Czy św. Grzegorz Wielki ułożył chorał gregoriański?

Od jego imienia pochodzi nazwa chorału gregoriańskiego. Tradycja przypisywała mu zebranie Antyfonarza, uporządkowanie śpiewu kościelnego, założenie rzymskiej schola cantorum i ułożenie kilku hymnów. Butler mówi jednak wprost, że te twierdzenia są sporne, choć Grzegorz z pewnością wywarł znaczny wpływ na liturgię rzymską. Rozsądnie jest więc mówić, że chorał nosi jego imię, a nie że go skomponował.

Dzieła św. Grzegorza Wielkiego

• Moralia (Moralia in Iob) — wielki komentarz do Księgi Hioba w trzydziestu pięciu księgach, zaczęty w Konstantynopolu na prośbę św. Leandra.
• Reguła pasterska (Regula pastoralis) — o obowiązkach i życiu biskupa, „lekarza dusz".
• Dialogi — cztery księgi opowieści o świętych Italii, ich cudach i proroctwach, wydane pod koniec 593 roku; była to jedna z najpoczytniejszych książek średniowiecza. Księga druga opowiada życie i cuda świętego Benedykta. Butler przestrzega, że Grzegorz nie był krytycznym historykiem i zapisywał to, co mu opowiadano.
• Homilie na Ewangelie (czterdzieści) i Homilie na Księgę Ezechiela.
• Listy — według Butlera najpewniejsze źródło wiedzy o jego życiu.

Butler nazywa go czwartym doktorem Kościoła łacińskiego: to on spopularyzował naukę św. Augustyna i przez kilka wieków miał w teologii ostatnie słowo.

Św. Grzegorz Wielki i Duch Święty

Brewiarz przekazuje świadectwo jego diakona Piotra, który zapewniał, że gdy Grzegorz dyktował swoje księgi, często widział na jego głowie Ducha Świętego pod postacią gołębicy. To opowieść pobożna, którą Brewiarz podaje jako świadectwo, a nie dogmat.

Msze gregoriańskie

Z czasów, gdy Grzegorz był opatem, pochodzi opowieść, od której wzięły nazwę Msze gregoriańskie. Mnich Justus wyznał na łożu śmierci, że ukrył trzy złote monety wbrew ślubowi ubóstwa. Opat surowo go ukarał, lecz ponieważ Justus umarł skruszony, polecił odprawiać za niego Mszę przez trzydzieści dni. Sam Grzegorz zapisał, że po upływie tego czasu zmarły ukazał się swemu bratu i oznajmił, że został uwolniony z cierpień. Stąd zwyczaj zamawiania trzydziestu Mszy w trzydzieści kolejnych dni za jedną duszę; jego warunki i właściwe rozumienie wyjaśniamy w artykule o Mszy gregoriańskiej.

Cytaty św. Grzegorza Wielkiego

Z jego 17. homilii na Ewangelie, skierowanej do pasterzy, w wyjątku, który dawny, trydencki Brewiarz Rzymski czytał w lekcjach tego dnia (przekład nasz z łaciny):

• „Nie jesteśmy solą ziemi, jeśli nie przyprawiamy serc słuchaczy."
• „Wtedy naprawdę głosimy innym to, co słuszne, gdy słowa potwierdzamy czynami i przykładem."
• „Jak bryła soli wśród zwierząt, tak powinien być kapłan wśród ludu (…), aby każdy, kto się z nim złączy, jakby przez dotknięcie soli nabrał smaku życia wiecznego."

O zrujnowanym Rzymie pisał około 593 roku (za Butlerem): „Widzimy, co się stało z tą, która niegdyś była panią świata. (…) Wszędzie ruiny na ruinach. Gdzie jest senat? Gdzie lud?".

Modlitwa do św. Grzegorza Wielkiego

Kolekta z Mszału Rzymskiego (12 marca)

Kościół modli się w dniu św. Grzegorza słowami Mszału z 1962 roku. Podajemy tekst łaciński i nasz wierny przekład polski.

Deus, qui ánimæ fámuli tui Gregórii ætérnæ beatitúdinis prǽmia contulísti: concéde propítius; ut, qui peccatórum nostrórum póndere prémimur, ejus apud te précibus sublevémur. Per Dóminum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitáte Spíritus Sancti Deus, per ómnia sǽcula sæculórum. Amen.

Boże, który duszy sługi Twego Grzegorza udzieliłeś nagrody wiecznej szczęśliwości, spraw łaskawie, abyśmy my, przygniecieni ciężarem naszych grzechów, zostali podźwignięci jego modlitwami u Ciebie. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Kto chce przygotować się do jego święta, może odmawiać tę kolektę przez dziewięć dni, na przykład od 4 do 12 marca, polecając wstawiennictwu św. Grzegorza papieża, biskupów i kapłanów oraz dusze w czyśćcu cierpiące. Można też włączyć go do modlitwy Litanią do Wszystkich Świętych, w której wzywa się świętych papieży i doktorów.

Święto 12 marca w kalendarzu z 1962 roku

W kalendarzu z 1962 roku święto św. Grzegorza, papieża, wyznawcy i doktora Kościoła, przypada 12 marca i ma III klasę; szaty są białe. Msza pochodzi ze wspólnego o papieżach i zaczyna się introitem Si diligis me — słowami Pana do Piotra, które w przekładzie Wujka brzmią: „Szymonie, synu Jana! Miłujesz mię? (…) Paś owce moje" (J 21, 17). Credo się nie mówi.

12 marca przypada zawsze w Wielkim Poście. Według rubryk z 1960 roku, które obowiązują w Mszale z 1962 roku, święto III klasy, które wypada w dzień powszedni Wielkiego Postu, ustępuje ferii wielkopostnej i jest tylko wspominane (commemoratio): Msza jest z dnia postnego, a kolektę św. Grzegorza dodaje się do kolekty dnia. Gdy 12 marca wypada w niedzielę, ustępuje niedzieli Wielkiego Postu.

Kalendarz z 1969 roku przeniósł wspomnienie św. Grzegorza na 3 września, rocznicę jego sakry w 590 roku. Iter Fidei trzyma się kalendarza z 1962 roku, a więc daty 12 marca.

Często zadawane pytania

Kim był św. Grzegorz Wielki?

Był rzymskim prefektem, który został mnichem, a w 590 roku papieżem jako Grzegorz I. Rządził Kościołem do śmierci w 604 roku, posłał misję św. Augustyna do Anglii, napisał Moralia, Dialogi i Regułę pasterską i jest jednym z czterech wielkich doktorów Kościoła łacińskiego.

Dlaczego nazywany jest „Wielkim"?

Kościół rzadko nadaje ten przydomek. Grzegorz otrzymał go za ogrom dzieła: obronę Rzymu przed Longobardami, opiekę nad ubogimi, reformę duchowieństwa i liturgii, nawrócenie Anglii i pisma, które formowały biskupów przez stulecia. Butler przytacza zdanie historyka Milmana, że prawdziwym ojcem średniowiecznego papiestwa był Grzegorz Wielki.

Kiedy przypada wspomnienie św. Grzegorza Wielkiego?

W kalendarzu z 1962 roku 12 marca, w dzień jego śmierci. W kalendarzu z 1969 roku — 3 września.

Czego patronem jest św. Grzegorz Wielki?

Brewiarz i Butler nie wymieniają formalnie ogłoszonych patronatów. W pobożności łączy się go ze śpiewem kościelnym, któremu dał imię, oraz z modlitwą za zmarłych, z racji Mszy gregoriańskich.

Co oznacza tytuł „sługa sług Bożych"?

To tytuł, którym Grzegorz podpisywał się w odpowiedzi na roszczenia patriarchy Konstantynopola do miana „powszechnego". Wyraża pokorę władzy papieskiej, która jest służbą; papieże używają go do dziś.

Czy św. Grzegorz Wielki i św. Grzegorz z Nazjanzu to ta sama osoba?

Nie. Grzegorz z Nazjanzu był biskupem i doktorem Kościoła na Wschodzie, żyjącym w IV wieku, wspominanym w kalendarzu z 1962 roku 9 maja. Grzegorz Wielki to papież z przełomu VI i VII wieku. Inną osobą jest też papież św. Grzegorz VII, wspominany 25 maja.

Gdzie spoczywa św. Grzegorz Wielki?

Został pochowany w bazylice św. Piotra w Rzymie. Na jego grobie wyryto epitafium, które nazywa go „konsulem Bożym".

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, a w nich kolektę i oficjum św. Grzegorza, nowennę do św. Grzegorza Wielkiego oraz modlitwy do świętych, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Jana 21); Mszał Rzymski (kolekta i introit z 12 marca); Brewiarz Rzymski (lekcje z 12 marca; homilia 17 św. Grzegorza na Ewangelie w dawnym, trydenckim układzie lekcji); Brewiarz Rzymski (lekcje z 28 maja, o św. Augustynie); Butler's Lives of the Saints (12 marca).