Św. Benedykt z Nursji — życiorys, Reguła, patron, modlitwa

Św. Benedykt z Nursji (ok. 480 – ok. 547) to opat, autor Reguły i ojciec mnichów Zachodu: młody student, który uciekł od zepsucia Rzymu do groty w Subiaco, a potem na Monte Cassino założył klasztor, z którego wyrosło całe zachodnie życie monastyczne. W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 21 marca, w dniu jego śmierci, i ma rangę III klasy. Poniżej podajemy jego życiorys według Dialogów św. Grzegorza Wielkiego i Brewiarza, najważniejsze zdania Reguły, jego patronaty i kolektę z jego Mszy.

Kim był św. Benedykt z Nursji — życiorys

Butler zauważa, że nie mamy współczesnego Benedyktowi żywotu. Prawie wszystko, co o nim wiemy, pochodzi z drugiej księgi Dialogów papieża św. Grzegorza Wielkiego, który nie pisał ciągłej biografii, lecz szereg obrazów ukazujących cuda świętego, oraz z samej Reguły.

Nursja i Rzym

Benedykt urodził się w szlachetnej rodzinie w Nursji (dziś Norcia) w Umbrii. Jego siostrą bliźniaczką była św. Scholastyka, od dzieciństwa poświęcona Bogu. Jako chłopiec został wysłany do Rzymu na studia. Był to czas upadku: Italia była pustoszona przez pogańskie i ariańskie plemiona, a młodzież w szkołach naśladowała występki starszych. Benedykt, zgorszony rozwiązłością kolegów i lękając się, że ulegnie ich przykładowi, porzucił szkoły i uciekł z Rzymu, a z nim tylko jego dawna piastunka.

Subiaco: trzy lata w grocie

Szukając zupełnej samotności, doszedł do Subiaco nad rzeką Anio. Tam spotkał mnicha Romana, który przyodział go w habit ze skóry owczej i zaprowadził do niedostępnej groty. Brewiarz opowiada, że Benedykt „tak się w niej ukrywał przez trzy lata, że wiedział o tym jeden tylko mnich Roman", który spuszczał mu chleb na sznurze. Według św. Grzegorza pierwszym, który go odnalazł, był kapłan, któremu w Wielkanoc głos powiedział: „Ty przygotowujesz sobie smaczne potrawy, a mój sługa Benedykt cierpi głód". Benedykt, odcięty od świata, nie wiedział nawet, że to święto.

W grocie przeżył też ciężką pokusę. Brewiarz mówi, że gdy diabeł rozpalił w nim pożądliwość, „tak długo tarzał się w cierniach, aż zranione ciało bólem przytłumiło odczucie rozkoszy" — i jak dodaje Butler za św. Grzegorzem, odtąd już nigdy nie był w ten sposób kuszony.

Zatruty kielich w Vicovaro

Sława pustelnika się rozeszła. Mnisi z pobliskiego klasztoru w Vicovaro, którym zmarł opat, uprosili go, by stanął na ich czele. Gdy jednak zaczął wymagać ścisłej karności, postanowili go otruć. Brewiarz opowiada: gdy podali mu zatruty kielich, Benedykt uczynił nad nim znak krzyża, a naczynie pękło. Odszedł bez gniewu, mówiąc według św. Grzegorza: „Niech wam Bóg przebaczy, bracia. Czy nie mówiłem, że moje obyczaje nie zgodzą się z waszymi?". Z tego wydarzenia pochodzi kielich wśród atrybutów świętego.

Dwanaście klasztorów

Wrócił do Subiaco i zaczęło się do niego garnąć tylu uczniów, że — jak mówi Brewiarz — „zbudował dwanaście klasztorów i umocnił je najświętszymi prawami". W każdym mieszkało dwunastu mnichów z przełożonym. Przychodzili Rzymianie i barbarzyńcy, bogaci i ubodzy; szlachetni Rzymianie powierzali mu synów, wśród nich małych Maura i Placyda. Benedykt przełamał też dawny przesąd, że praca rąk jest poniżająca: wymagał jej od wszystkich, od szlachty i od prostaków. Św. Grzegorz opowiada o prostym Gocie, któremu przy karczowaniu zarośli żelazne ostrze spadło z trzonka do jeziora; Benedykt wrzucił do wody trzonek, a żelazo wypłynęło z głębi i samo się na niego nasadziło. „Masz, pracuj i nie smuć się" — powiedział.

Zazdrosny kapłan Florencjusz próbował go zniesławić, a potem otruć, przysyłając zatruty chleb, który według św. Grzegorza zabrał kruk — stąd kruk z chlebem w dziobie u stóp świętego. Gdy Florencjusz zaczął gorszyć mnichów, Benedykt, by ich chronić, opuścił Subiaco.

Monte Cassino

Około 530 roku Benedykt przybył na Monte Cassino, samotne wzgórze na granicy Kampanii, gdzie mieszkańcy wciąż czcili Apollina. Brewiarz mówi, że „rozbił posąg Apollina, obalił ołtarz i spalił gaje", a na ich miejscu zbudował kaplice św. Marcina i św. Jana, i nauczał okoliczny lud wiary. Wokół tych kaplic wyrosło opactwo, które Butler nazywa najsławniejszym, jakie świat kiedykolwiek znał. Tu Benedykt napisał swoją Regułę.

Słynął z ducha proroczego. Gdy w czasie głodu w Kampanii rozdał wszystkie zapasy klasztoru i zostało tylko pięć chlebów, zapowiedział: „Dziś macie za mało, ale jutro będziecie mieli za dużo" — i nazajutrz u bramy znaleziono dwieście korców mąki. Przepowiedział też, płacząc, że klasztor zostanie zburzony przez pogan; czterdzieści lat później zniszczyli go Longobardowie.

Benedykt i Totila

Najsłynniejszy epizod opowiada Brewiarz. Król Gotów Totila, chcąc sprawdzić, czy Benedykt naprawdę ma ducha proroczego, wysłał do niego swego miecznika w królewskich szatach i z królewskim orszakiem. Benedykt, ujrzawszy go, rzekł: Depóne, fili, depóne quod geris; nam tuum non est — „Złóż, synu, złóż to, co nosisz; bo to nie twoje". Gdy potem przyszedł sam Totila, Benedykt zapowiedział mu wejście do Rzymu, przeprawę przez morze i śmierć po dziewięciu latach. Butler datuje to spotkanie na 542 rok.

Śmierć świętego Benedykta

Na krótko przed śmiercią Benedykt ujrzał duszę swej siostry Scholastyki wznoszącą się do nieba w postaci gołębicy i pochował ją w grobie przygotowanym dla siebie. Brewiarz kończy jego żywot tak: zapowiedział uczniom dzień swojej śmierci, sześć dni wcześniej kazał otworzyć grób, a szóstego dnia kazał się zanieść do kościoła, gdzie „przyjąwszy Eucharystię, z oczami wzniesionymi ku niebu, modląc się, w rękach uczniów oddał ducha". Według Butlera umarł stojąc, podtrzymywany przez braci, z rękami wzniesionymi ku niebu. Dwaj mnisi ujrzeli wtedy jego duszę wstępującą do nieba, przyozdobioną kosztownym płaszczem, wśród jaśniejących lamp, i usłyszeli, jak stojący nad nią mąż czcigodnej postaci mówi:

Hæc est via, qua diléctus Dómini Benedíctus in cælum ascéndit.

To jest droga, którą umiłowany Pana, Benedykt, wstąpił do nieba.

Pochowano go obok Scholastyki, w miejscu ołtarza Apollina, który niegdyś obalił.

Reguła świętego Benedykta

Reguła to krótki tekst o 73 rozdziałach, napisany przede wszystkim dla mnichów z Monte Cassino. Św. Grzegorz mówi, że można z niej poznać cały sposób życia świętego, „bo ten święty mąż nie mógł nauczać inaczej, niż żył". Przepisuje życie we wspólnocie pod władzą opata, na które składają się modlitwa liturgiczna — „Dzieło Boże" (opus Dei), czyli godziny Oficjum Bożego — czytanie duchowe i praca. Butler podkreśla, że jej asceza jest umiarkowana: Benedykt chciał założyć „szkołę służby Pańskiej" dla początkujących, a nie zawody w umartwieniach. Pustelnikowi, który przykuł się łańcuchem do skały, kazał powiedzieć: „Jeśli prawdziwie jesteś sługą Bożym, nie przykuwaj się łańcuchem żelaznym, lecz łańcuchem Chrystusa".

Św. Benedykt — cytaty z Reguły

Obsculta, o fili, præcepta magistri, et inclina aurem cordis tui.
Słuchaj, synu, nauk mistrza i nakłoń ucho swego serca. (Prolog)

Constituenda est ergo nobis dominici scola servitii.
Mamy więc założyć szkołę służby Pańskiej. (Prolog)

Nihil amori Christi præponere.
Nic nie przedkładać nad miłość Chrystusa. (rozdz. 4)

Otiositas inimica est animæ.
Bezczynność jest wrogiem duszy. (rozdz. 48)

Co św. Benedykt nazywa wrogiem duszy?

Bezczynność — po łacinie otiositas. Rozdział 48 Reguły, o codziennej pracy rąk, zaczyna się od słów: „Bezczynność jest wrogiem duszy, i dlatego bracia powinni w określonych godzinach zajmować się pracą rąk, a w innych godzinach czytaniem Bożym". Benedykt nie przeciwstawia pracy modlitwie: obie, ułożone według godzin, chronią duszę przed próżnowaniem, które otwiera drzwi pokusom.

Medalik i krzyż świętego Benedykta

Ze zwycięstwem Benedykta nad pokusą i nad trucizną wiąże się medalik św. Benedykta: z jednej strony przedstawia świętego z krzyżem i Regułą, z drugiej krzyż i litery łacińskich wierszy przeciw złemu duchowi. Medalik zatwierdził papież Benedykt XIV w brewe z 23 grudnia 1741 i 12 marca 1742 roku; formułę jego poświęcenia podaje dodatek do Rytuału Rzymskiego. Znaczenie liter, pełny tekst modlitwy i sposób noszenia opisaliśmy w artykule Medalik św. Benedykta: znaczenie liter i jak go używać. Wyszukiwanie „św. Benedykt egzorcyzm" dotyczy zwykle właśnie tych wierszy. Co wolno w tej dziedzinie wiernym, wyjaśniamy w artykule Egzorcyzm i opętanie. Medalik jest sakramentalium, a jego moc pochodzi z modlitwy Kościoła i z wiary tego, kto go nosi, nie z samego metalu.

Czego patronem jest św. Benedykt

• mnichów i mniszek — jako patriarcha mnichów Zachodu, którego Reguła przez wieki kształtowała życie zakonne;
• chroniących się przed trucizną — na pamiątkę zatrutego kielicha i chleba, które go nie zgubiły.

Dlaczego św. Benedykt jest patronem Europy?

Z jego klasztorów wyszły pokolenia mnichów, którzy chrystianizowali i cywilizowali ludy Europy po upadku Rzymu; Butler pisze, że z Monte Cassino „wyszedł wpływ, który odegrał tak wielką rolę w chrystianizacji i cywilizacji Europy". Sam tytuł patrona Europy nadał mu jednak dopiero papież Paweł VI listem apostolskim Pacis nuntius z 24 października 1964 roku, a więc już po wydaniu ksiąg z 1962 roku.

Św. Benedykt w liturgii z 1962 roku

• 21 marca — św. Benedykta, Opata, święto III klasy, w białych szatach; Msza z Commune opatów, bez Credo. Brewiarz podaje jego żywot w lekcji na ten dzień.
• Wielki Post: 21 marca zawsze przypada w Wielkim Poście. Według rubryk z 1960 roku dzień powszedni Wielkiego Postu ma pierwszeństwo przed świętem III klasy, dlatego w kalendarzu powszechnym św. Benedykt jest zwykle tylko wspominany (komemoracja): Mszę i Oficjum odprawia się z dnia postnego, a jego kolektę dodaje się po kolekcie dnia.
• 11 lipca: w kalendarzu z 1969 roku jego wspomnienie przeniesiono z 21 marca na 11 lipca; w księgach z 1962 roku dniem św. Benedykta pozostaje 21 marca.

Modlitwa do świętego Benedykta

Kolekta z Mszału Rzymskiego (21 marca)

Intercéssio nos, quǽsumus, Dómine, beáti Benedícti Abbátis comméndet: ut, quod nostris méritis non valémus, ejus patrocínio assequámur. Per Dóminum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitáte Spíritus Sancti Deus, per ómnia sǽcula sæculórum. Amen.

Prosimy Cię, Panie, niech nas poleca Tobie wstawiennictwo błogosławionego Benedykta, Opata, abyśmy to, czego nie możemy osiągnąć własnymi zasługami, otrzymali dzięki jego opiece. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Jak się modlić do św. Benedykta

Najpewniejszą modlitwą do niego jest kolekta z jego Mszy. Kto chce prosić go o jakąś łaskę — o wytrwałość w walce z pokusą, o dobrą śmierć, o porządek modlitwy i pracy — może przez dziewięć dni przed jego świętem, od 12 do 20 marca, codziennie odmawiać tę kolektę, polecając swoją intencję (tu wymień swoją intencję).

Atrybuty św. Benedykta

Benedykt przedstawiany jest jako opat z pastorałem i księgą Reguły. U jego stóp siedzi często kruk z chlebem, a w dłoni lub obok stoi kielich — na pamiątkę dwóch prób otrucia. Bywa też ukazywany z krzyżem lub medalikiem.

Inni święci o imieniu Benedykt

W niektórych miejscach (pro aliquibus locis, nie w kalendarzu powszechnym z 1962 roku) czci się też 16 kwietnia św. Benedykta Józefa Labre, francuskiego pielgrzyma-żebraka z XVIII wieku. Trzeba ich odróżniać od papieży o tym imieniu: wyniki wyszukiwania „Benedykt XVI o św. …" dotyczą katechez papieża, a nie opata z Nursji.

Często zadawane pytania

Kim był św. Benedykt?

Był opatem z VI wieku, ojcem mnichów Zachodu. Urodzony w Nursji, porzucił studia w Rzymie, żył jako pustelnik w Subiaco, założył klasztor na Monte Cassino i napisał Regułę, według której przez wieki żyły zakony benedyktyńskie.

Kiedy żył św. Benedykt z Nursji?

Mniej więcej w latach 480–547. Daty nie są pewne; Butler podaje śmierć około 547 roku, a tradycja przyjmuje, że zmarł 21 marca, w dniu, w którym Kościół obchodzi jego święto.

Gdzie św. Benedykt założył swój pierwszy klasztor?

W Subiaco, gdzie wokół jego groty powstało dwanaście małych klasztorów po dwunastu mnichów. Wcześniej był krótko opatem cudzej wspólnoty w Vicovaro. Najsłynniejsze opactwo założył później na Monte Cassino.

Co św. Benedykt nazywa wrogiem duszy?

Bezczynność (otiositas). Rozdział 48 Reguły zaczyna się słowami: „Bezczynność jest wrogiem duszy", i dlatego Benedykt przeplata dzień mnicha modlitwą, czytaniem i pracą.

Kiedy został kanonizowany św. Benedykt z Nursji?

Jego kult jest starszy niż formalne procesy kanonizacyjne. Już pod koniec VI wieku papież św. Grzegorz Wielki opisał go w Dialogach jako świętego, a Kościół czci go od wieków w liturgii 21 marca.

Czego patronem jest św. Benedykt?

Mnichów i mniszek, a w pobożności wiernych także chroniących się przed trucizną. Patronem Europy ogłosił go Paweł VI w 1964 roku.

Czy św. Benedykt i św. Scholastyka byli rodzeństwem?

Tak. Według Butlera Scholastyka była jego siostrą bliźniaczką. Spotykali się raz w roku, a Benedykt pochował ją w grobie przygotowanym dla siebie, w którym potem sam spoczął.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, z kolektą i lekcją św. Benedykta na 21 marca, oraz nowennę do św. Benedykta, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Reguła św. Benedykta (Prolog, rozdz. 4 i 48); Mszał Rzymski z 1962 roku (kolekta z 21 marca); Brewiarz Rzymski (lekcje z 21 marca); Butler's Lives of the Saints (21 marca).