Św. Bonawentura, Doktor Seraficki — życiorys i dzieła

Święty Bonawentura (1221–1274) to włoski franciszkanin, mistrz teologii na Uniwersytecie Paryskim, generał Zakonu Braci Mniejszych, kardynał-biskup Albano i Doktor Kościoła, nazywany Doktorem Serafickim. Zmarł w Lyonie podczas soboru, w nocy z 14 na 15 lipca 1274 roku. W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 14 lipca jako święto III klasy w białych szatach; poniżej podajemy jego życiorys, naukę, najważniejsze dzieła i modlitwę z Mszału.

Kim był święty Bonawentura

Dziecko uzdrowione przez świętego Franciszka

Urodził się w 1221 roku w Bagnoregio (dawniej Bagnorea), w pobliżu Viterbo, jako syn Jana Fidanzy i Marii Ritelli; na chrzcie, jak powszechnie się przyjmuje, otrzymał imię ojca, Jan. O jego dzieciństwie wiadomo niewiele. Brewiarz Rzymski w dawnych lekcjach II nokturnu na 14 lipca (sprzed 1960 roku) przekazuje jedno zdarzenie: jako dziecko zapadł na śmiertelną chorobę i ocalał dzięki modlitwom świętego Franciszka, któremu matka ślubowała go oddać, jeśli wyzdrowieje.

Student i mistrz w Paryżu

Jako młodzieniec wstąpił do Braci Mniejszych i studiował w Paryżu pod kierunkiem Anglika Aleksandra z Hales. Butler podaje, że w latach 1248–1257 sam wykładał tam teologię i Pismo Święte. Wtedy powstał jego wielki Komentarz do Sentencji Piotra Lombarda, obejmujący całą teologię scholastyczną; papież Sykstus IV mówił o nim, że Duch Święty zdawał się mówić przez jego usta.

Lata wykładów przypadły na spór o zakony żebracze. Część profesorów, z Wilhelmem z Saint-Amour na czele, chciała usunąć braci mniejszych i kaznodziejów z uniwersytetu. Bonawentura odpowiedział traktatem o ubóstwie Chrystusa, a papież Aleksander IV stanął po stronie zakonów i kazał spalić książkę Wilhelma. W 1257 roku Bonawentura i święty Tomasz z Akwinu otrzymali razem stopień doktora teologii.

Pokora i miłość

Brewiarz mówi, że wyróżniał się nie tylko wiedzą, ale też niewinnością życia, pokorą, łagodnością, pogardą rzeczy ziemskich i pragnieniem niebieskich. Aleksander z Hales miał o nim mówić, że „zdawał się nie zgrzeszyć w Adamie". Z pokory nieraz powstrzymywał się od Komunii świętej; akta jego kanonizacji opowiadają, że gdy podczas Mszy rozważał mękę Pańską, anioł przyniósł mu cząstkę konsekrowanej Hostii z rąk kapłana — i odtąd przystępował do Komunii bez skrupułów. O tym, jak przystępować do Komunii Świętej z czcią i ufnością, piszemy osobno.

Generał zakonu i „drugi założyciel"

W 1257 roku, mając zaledwie około trzydziestu pięciu lat, Bonawentura został wybrany w Rzymie ministrem generalnym Braci Mniejszych. Zakon był wtedy rozdarty: jedni żądali surowości bez żadnych złagodzeń, inni domagali się ułatwień reguły, a skrajni „spirytuałowie" popadli w błędy i nieposłuszeństwo. Bonawentura wymagał wiernego zachowywania reguły, ale bez przesady. Na kapitule w Narbonie w 1260 roku wydał konstytucje, które na trwałe ukształtowały życie franciszkańskie; dlatego nazywa się go drugim założycielem zakonu.

Na prośbę tej samej kapituły napisał życiorys świętego Franciszka, zwany Legendą większą. Brewiarz i Butler przechowują słowa, które przy tej pracy wypowiedział o nim święty Tomasz z Akwinu, gdy zobaczył go przez drzwi celi pogrążonego w kontemplacji: Sinamus sanctum pro sancto laborare — „Zostawmy świętego, niech pracuje dla świętego". O przyjaźni obu doktorów przypominają też modlitwy świętego Tomasza z Akwinu, które Kościół, podobnie jak modlitwy Bonawentury, poleca na dziękczynienie po Mszy.

Butler przekazuje też piękną scenę z wizytacji klasztoru w Foligno. Pewien nieśmiały brat dogonił generała na drodze i poprosił o rozmowę; Bonawentura długo z nim rozmawiał na poboczu, a czekającym towarzyszom powiedział: „Nie mogłem postąpić inaczej. Jestem zarazem przełożonym i sługą, a ten biedny brat jest zarazem moim bratem i moim panem".

Kardynał i Sobór Lyoński

W 1265 roku papież Klemens IV mianował go arcybiskupem Yorku, ale Bonawentura uprosił, by przyjął jego odmowę. W 1273 roku błogosławiony Grzegorz X kreował go kardynałem-biskupem Albano i rozkazał przyjąć godność bez wymówek. Butler przytacza opowieść, według której legaci z kapeluszem kardynalskim zastali go w klasztorze w Mugello pod Florencją przy zmywaniu naczyń; poprosił, by powiesili kapelusz na gałęzi drzewa, bo nie mógł go wziąć w zatłuszczone ręce, i dokończył pracę. To również przekaz tradycji, nie dokument.

Grzegorz X powierzył mu przygotowanie Soboru Lyońskiego, zwołanego dla zjednoczenia Greków z Rzymem. Święty Tomasz zmarł w drodze na sobór; Bonawentura był jego najważniejszą postacią. Na kapitule w trakcie soboru złożył urząd generała, rozmawiał z greckimi posłami i doczekał się ogłoszenia unii. Zmarł w nocy z 14 na 15 lipca 1274 roku, w pięćdziesiątym trzecim roku życia, „ku wielkiemu smutkowi wszystkich", jak mówi Brewiarz; cały sobór, w obecności papieża, uczestniczył w jego pogrzebie. Mowę żałobną wygłosił dominikanin Piotr z Tarentaise, późniejszy papież Innocenty V.

Kanonizował go Sykstus IV w 1482 roku, a Sykstus V w 1588 roku zaliczył go do Doktorów Kościoła, nadając mu tytuł Doktora Serafickiego.

Co głosił święty Bonawentura

Bonawentura był przede wszystkim teologiem miłości. Brewiarz mówi o jego pismach, że łącząc najwyższą erudycję z żarliwą pobożnością, „ucząc, porusza czytelnika". Kanclerz Uniwersytetu Paryskiego Jan Gerson pisał, że spośród wszystkich doktorów katolickich Bonawentura najlepiej oświeca rozum, a zarazem rozgrzewa serce. Główne myśli jego nauki:

• Wszystko prowadzi do Boga. Stworzenia są śladami Stwórcy, dusza ludzka jest Jego obrazem, a łaska czyni ją Jego podobieństwem; poznanie ma prowadzić od śladów przez obraz do samego Boga w Trójcy Świętej jedynego.
• Wiedza ma służyć miłości. Studium bez modlitwy jest jałowe; Butler podkreśla, że całą naukę odnosił do czci Bożej i własnego uświęcenia, a modlitwie poświęcał wiele czasu.
• Chrystus Ukrzyżowany jest drogą. Brewiarz wspomina jego szczególną cześć dla męki Pańskiej, którą nieustannie rozważał, oraz oddanie Bogarodzicy, której poświęcił się całkowicie. Rozważanie Krzyża Świętego jest sercem jego Drzewa życia.
• Doskonałość w rzeczach zwyczajnych. „Doskonałość zakonnika — mówił — polega na wykonywaniu rzeczy zwyczajnych w sposób doskonały. Stała wierność w rzeczach małych jest wielką i heroiczną cnotą" (za Butlerem).

Dzieła i książki świętego Bonawentury

Najważniejsze pisma Doktora Serafickiego, wymieniane przez Butlera i Gersona:

• Komentarz do Sentencji Piotra Lombarda — główne dzieło teologiczne z lat paryskich.
• Breviloquium — zwięzły wykład całej teologii; Gerson stawiał je obok Itinerarium jako niedościgłe.
• Droga duszy do Boga (Itinerarium mentis in Deum) — najsłynniejsze dzieło mistyczne. Bonawentura napisał je na górze Alwernii, gdzie święty Franciszek otrzymał stygmaty; sześć skrzydeł Serafina z tamtego widzenia stało się sześcioma stopniami wznoszenia się duszy do Boga.
• Drzewo życia (Lignum vitae) — rozważania o życiu, męce i chwale Chrystusa.
• O potrójnej drodze (De triplici via) i Solilokwium — traktaty o życiu duchowym.
• O doskonałości życia — napisane dla klarysek z Longchamp i błogosławionej Izabeli, siostry świętego Ludwika IX.
• Legenda większa — życiorys świętego Franciszka.

Cytaty świętego Bonawentury

Kilka zdań przekazanych przez Butlera i Brewiarz:

• „Radość duchowa jest największym znakiem łaski Bożej mieszkającej w duszy".
• „Doskonałość zakonnika polega na wykonywaniu rzeczy zwyczajnych w sposób doskonały".
• „Sam Bóg, wszystkie chwalebne duchy i cała rodzina Króla wiecznego czekają na nas i pragną, abyśmy byli z nimi" — z jego rozważań o radości nieba.
• O sobie, przyjmując urząd generała: „Znam dobrze swoją nieudolność, ale wiem też, że trudno wierzgać przeciw ościeniowi".

Patron i święto 14 lipca

Święty Bonawentura jest patronem swego rodzinnego Bagnoregio, które przechowuje relikwię jego ramienia. Rodzina franciszkańska czci go jako swego drugiego założyciela, a Kościół stawia go przede wszystkim jako nauczyciela, który łączy wiedzę z pobożnością. Razem z nim warto modlić się do jego ojca duchowego — nowenna do św. Franciszka z Asyżu prowadzi do tego samego źródła.

• 14 lipca — święto św. Bonawentury, Biskupa, Wyznawcy i Doktora Kościoła, III klasy, w białych szatach. Kolekta pochodzi ze wspólnego formularza o Doktorach.
• Reforma kalendarza z 1969 roku przeniosła jego wspomnienie na 15 lipca. Kto trzyma się ksiąg z 1962 roku, obchodzi je 14 lipca.

Modlitwa do świętego Bonawentury

Kolekta z Mszału Rzymskiego (14 lipca)

Deus, qui populo tuo aeternae salutis beatum Bonaventuram ministrum tribuisti: praesta, quaesumus; ut, quem Doctorem vitae habuimus in terris, intercessorem habere mereamur in caelis. Per Dominum nostrum Iesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Boże, któryś ludowi Twemu dał błogosławionego Bonawenturę jako sługę zbawienia wiecznego, spraw, prosimy, abyśmy tego, którego mieliśmy na ziemi nauczycielem życia, zasłużyli mieć orędownikiem w niebie. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Modlitwa z nowenny do św. Bonawentury

Nowenna do św. Bonawentury z aplikacji Iter Fidei (od 6 do 14 lipca) jest kompozycją współczesną, ułożoną na podstawie życia świętego — nie jest tekstem liturgicznym; modlitwą Kościoła na jego święto jest kolekta podana wyżej. Jej modlitwa codzienna:

Święty Bonawenturo, Doktorze Seraficki, ty, któryś złączył najwyższą wiedzę z najgorętszą miłością, ufam twojemu potężnemu wstawiennictwu u Boga. Uproś mi wiarę żywą, mądrość oświeconą miłością i pragnienie jedynie tych dóbr, które trwają; i usilnie cię proszę, wyjednaj mi także, jeśli spodoba się Bogu i jeśli to dobre dla mojej duszy, łaskę, o którą żarliwie proszę w tej nowennie. (tu wymień swoją intencję)

Amen.

Butler wspomina też modlitwę, którą Bonawentura ułożył na dziękczynienie po Mszy, zaczynającą się od słów Transfige, dulcissime Domine Iesu („Przeszyj, najsłodszy Panie Jezu…"); Kościół zaleca ją wszystkim po Mszy świętej; Mszał z 1962 roku zamieszcza ją wśród modlitw dziękczynienia po Mszy.

Często zadawane pytania

Kim był święty Bonawentura?

Franciszkaninem z Bagnoregio, mistrzem teologii w Paryżu, generałem Zakonu Braci Mniejszych przez siedemnaście lat, kardynałem-biskupem Albano i Doktorem Kościoła. Zmarł w 1274 roku w Lyonie podczas soboru.

Co głosił święty Bonawentura?

Że całe stworzenie i cała wiedza prowadzą do Boga, że nauka ma służyć miłości i świętości, a drogą do Boga jest Chrystus Ukrzyżowany. Najpełniej wyłożył to w Drodze duszy do Boga.

Dlaczego nazywa się go Doktorem Serafickim?

Tytuł nadał mu papież Sykstus V. Odnosi się do serafinów, najbardziej płonących miłością aniołów, i do zakonu świętego Franciszka, zwanego serafickim: jego teologia łączy naukę z żarem miłości.

Kiedy przypada święto świętego Bonawentury?

W kalendarzu z 1962 roku 14 lipca. Od reformy z 1969 roku — 15 lipca.

Jakie są najważniejsze dzieła świętego Bonawentury?

Komentarz do Sentencji, Breviloquium, Droga duszy do Boga, Drzewo życia, O potrójnej drodze oraz Legenda większa o świętym Franciszku.

Czy święty Bonawentura znał świętego Tomasza z Akwinu?

Tak. Obaj uczyli w Paryżu i razem otrzymali stopień doktora w 1257 roku. Brewiarz przekazuje słowa Tomasza o Bonawenturze piszącym życie Franciszka: „Zostawmy świętego, niech pracuje dla świętego".

Czyim patronem jest święty Bonawentura?

Swego rodzinnego miasta Bagnoregio. Rodzina franciszkańska czci go jako drugiego założyciela zakonu.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, nowennę do św. Bonawentury oraz modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Mszał Rzymski (kolekta z 14 lipca); Brewiarz Rzymski z 1962 roku (jedna skrócona lekcja z 14 lipca; dłuższe lekcje II nokturnu to układ sprzed 1960 roku); Butler's Lives of the Saints (14 lipca).