Św. Agnieszka — patronka czystości, męczennica rzymska

Święta Agnieszka to rzymska dziewica i męczennica, która według świętego Ambrożego oddała życie za Chrystusa, mając zaledwie trzynaście lat, najpewniej na początku prześladowania Dioklecjana (ok. 304 roku). Kościół od wieków czci ją jako szczególną patronkę czystości, a jej imię wymienia codziennie w Kanonie Mszy świętej. W kalendarzu z 1962 roku jej święto przypada 21 stycznia (III klasy, w czerwonych szatach), a 28 stycznia Kościół wspomina ją po raz drugi.

Kim była święta Agnieszka Rzymianka

Dziewczę z Rzymu

O Agnieszce piszą najdawniejsi świadkowie: papież święty Damazy w epitafium na jej grobie, poeta Prudencjusz w pieśni czternastej zbioru Peristephanon, święty Augustyn i przede wszystkim święty Ambroży w pierwszej księdze dzieła O dziewicach (De virginibus), napisanej w 377 roku. Od Ambrożego i Augustyna wiemy, że miała trzynaście lat. Męczeństwo poniosła w Rzymie, a pochowano ją przy Via Nomentana, w cmentarzu, który odtąd nosi jej imię.

Opowieść według tradycji

Opowiadanie, które powtarza Butler za Prudencjuszem i dawnymi „aktami", brzmi tak. Bogactwo i piękność Agnieszki sprawiły, że o jej rękę ubiegali się młodzieńcy z pierwszych rodów Rzymu. Wszystkim odpowiadała, że poświęciła dziewictwo niebieskiemu Oblubieńcowi, którego nie mogą zobaczyć śmiertelne oczy. Odrzuceni zalotnicy oskarżyli ją przed namiestnikiem jako chrześcijankę. Sędzia próbował najpierw obietnic, potem gróźb; kazał rozpalić ogień i pokazać narzędzia tortur, ale dziewczę patrzyło na nie bez lęku. Zawleczona przed bożków, jak mówi Ambroży, nie dała się zmusić do żadnego ruchu ręki poza znakiem krzyża.

Namiestnik zagroził wtedy, że wyda ją na hańbę w domu rozpusty. Agnieszka odpowiedziała, że Chrystus jest zbyt zazdrosny o czystość swoich oblubienic, by na to pozwolić: „Możesz splamić miecz moją krwią, ale nigdy nie zbezcześcisz ciała poświęconego Chrystusowi". Legenda opowiada, że jedyny młodzieniec, który odważył się jej dotknąć, padł oślepiony jakby błyskawicą, a Agnieszka modlitwą przywróciła mu wzrok. W końcu sędzia skazał ją na śmierć.

Co jest pewne, a co legendą

Butler dodaje uczciwie, że na szczegółach tego opowiadania niewiele można polegać. „Akty" przypisywane Ambrożemu nie są jego dziełem i powstały najwcześniej około 415 roku; ich bardziej niezwykłe cuda uznaje się dziś za wymysł biografa. Pewne jest natomiast to, co najważniejsze: Agnieszka była dziewicą, poniosła męczeństwo w Rzymie i została pochowana przy Via Nomentana. Jej imię figuruje w rzymskim spisie męczenników Depositio martyrum z 354 roku pod datą 21 stycznia, a nad jej grobem jeszcze przed 354 rokiem Konstancja, córka Konstantyna Wielkiego, wzniosła bazylikę. Święty Marcin z Tours, jak przekazuje Sulpicjusz Sewer, mówił o swoich widzeniach: „Byli u mnie Agnieszka, Tekla i Maryja".

Jak zginęła święta Agnieszka

Ambroży pisze o jej śmierci jednym zdaniem: Stetit, oravit, cervicem inflexit — „Stanęła, pomodliła się, schyliła szyję". Stąd powszechne przekonanie, że została ścięta mieczem, co wyraźnie mówi też Prudencjusz. Epitafium Damazego wspomina natomiast płomienie, a hymn Agnes beatae virginis, uznawany za dzieło Ambrożego, sugeruje, że zginęła od pchnięcia mieczem w gardło. Butler zauważa, że już w drugiej połowie IV wieku dokładne okoliczności jej śmierci nie były znane — ale samo męczeństwo nie budzi żadnej wątpliwości.

Brewiarz Rzymski w lekcjach na 21 stycznia czyta właśnie Ambrożego:

Hodie natalis est Virginis, integritatem sequamur. Natalis est Martyris, hostias immolemus. Natalis est sanctae Agnetis, mirentur viri, non desperent parvuli, stupeant nuptae, imitentur innuptae.

Dziś są narodziny dla nieba Dziewicy: naśladujmy jej czystość. Dziś narodziny Męczennicy: składajmy ofiary. Dziś narodziny świętej Agnieszki: niech podziwiają mężowie, niech nie tracą nadziei maluczcy, niech zdumiewają się zamężne, niech naśladują niezamężne.

I dalej: „Nie spieszyłaby tak panna młoda do komnaty weselnej, jak ta dziewica, radosna i szybkim krokiem, szła na miejsce kaźni. Wszyscy płakali, ona jedna bez łez". Na końcu Ambroży podsumowuje: „Macie więc w jednej ofierze podwójne męczeństwo: czystości i wiary. I dziewicą pozostała, i męczeństwo osiągnęła".

Dlaczego święta Agnieszka została świętą

Kościół nie „robi" męczenników świętymi: Agnieszka była czczona jako święta od dnia swojej śmierci, bo oddała życie za Chrystusa, a czystość ceniła wyżej niż życie. Jej kult jest jednym z najstarszych w Rzymie. Dlatego jej imię znalazło się w modlitwie Nobis quoque peccatoribus w Kanonie Mszy, obok innych dziewic-męczennic, takich jak św. Agata, św. Łucja i św. Cecylia. Kto uczestniczy we Mszy świętej w rycie tradycyjnym, słyszy jej imię każdego dnia. Wzywa się ją także w Litanii do Wszystkich Świętych, wśród świętych dziewic.

Jej pochwałę zostawił nam przede wszystkim św. Ambroży, biskup Mediolanu, który w kazaniu O dziewicach uczynił z niej wzór dla wszystkich dziewic poświęconych Bogu.

Czego jest patronką święta Agnieszka

Butler mówi krótko: Kościół zawsze uważał świętą Agnieszkę za szczególną patronkę czystości ciała. Z tego wynikają patronaty, które przyznaje jej pobożność ludowa:

• czystości i wszystkich, którzy o nią walczą;
• dziewic poświęconych Bogu i dziewcząt;
• narzeczonych, którzy przygotowują się do sakramentu małżeństwa w czystości.

Agnieszka jako patronka do bierzmowania

Dziewczęta, które szukają patronki do bierzmowania, mogą śmiało wybrać Agnieszkę. To wybór bardzo dobry: sakrament, który czyni chrześcijanina „żołnierzem Chrystusa", najlepiej ilustruje trzynastoletnia dziewczyna, która przed sędzią i katem wyznała wiarę bez lęku.

Baranek i paliusz — znaczenie imienia

W sztuce świętą Agnieszkę przedstawia się z barankiem i palmą męczeństwa. Baranek wziął się, jak zauważa Butler, z podobieństwa jej imienia do łacińskiego agnus (baranek); samo imię Agnieszka pochodzi jednak od greckiego hagne — „czysta", co też znakomicie do niej pasuje.

Z barankiem wiąże się piękny zwyczaj rzymski, opisany przez Butlera. Co roku w dniu jej święta, w jej kościele przy Via Nomentana, podczas śpiewu antyfony Stans a dextris eius agnus nive candidior („Po jej prawicy baranek bielszy od śniegu") przynosi się do balasek dwa białe baranki. Zostają pobłogosławione, a potem się je hoduje aż do strzyży. Z ich wełny tka się paliusze, które w wigilię świętych Piotra i Pawła składa się na ołtarzu w Konfesji bazyliki św. Piotra, nad grobem Apostoła. Paliusze otrzymują arcybiskupi całego Kościoła zachodniego, na znak jurysdykcji pochodzącej od Stolicy Apostolskiej.

Święta Agnieszka w liturgii z 1962 roku

• 21 stycznia — święto św. Agnieszki, Dziewicy i Męczennicy, III klasy, w czerwonych szatach. Introit Mszy zaczyna się od słów Me exspectaverunt peccatores („Czekali na mnie grzesznicy, aby mnie zgubić"), a Ewangelia opowiada przypowieść o dziesięciu pannach.
• 28 stycznia — wspomnienie (commemoratio) św. Agnieszki „po raz drugi" (secundo), dodawane w Mszy i Oficjum świętego Piotra Nolaska. Ten drugi dzień, znany już w sakramentarzach gelazjańskim i gregoriańskim, jest być może pozostałością dawnej oktawy.
• Reforma kalendarza z 1969 roku zachowała 21 stycznia jako wspomnienie obowiązkowe, a drugie wspomnienie 28 stycznia zniosła.

W tym samym miesiącu kalendarz z 1962 roku czci jeszcze jedną rzymską dziewicę i męczennicę, św. Martynę (30 stycznia).

Modlitwa do świętej Agnieszki

Kolekta z Mszału Rzymskiego (21 stycznia)

Omnipotens sempiterne Deus, qui infirma mundi eligis, ut fortia quaeque confundas: concede propitius; ut, qui beatae Agnetis Virginis et Martyris tuae sollemnia colimus, eius apud te patrocinia sentiamus. Per Dominum nostrum Iesum Christum Filium tuum, qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Wszechmogący, wieczny Boże, który wybierasz to, co słabe na świecie, aby zawstydzić wszystko, co mocne, spraw łaskawie, abyśmy, obchodząc uroczystość świętej Agnieszki, Dziewicy i Męczennicy Twojej, doznali jej opieki u Ciebie. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Kolekta nawiązuje do słów Apostoła: „Bóg wybrał głupstwa świata, aby zawstydził mądrych, i wybrał Bóg słabych świata, aby zawstydził mocnych" (1 Kor 1, 27).

Antyfona z Oficjum św. Agnieszki

Ecce, quod concupivi, iam video: quod speravi, iam teneo: ipsi sum iuncta in caelis, quem in terris posita, tota devotione dilexi.

Oto, czego pragnęłam, już widzę; czego się spodziewałam, już posiadam; złączona jestem w niebie z Tym, którego, będąc na ziemi, umiłowałam z całym oddaniem.

Wezwanie

W. Módl się za nami, święta Agnieszko.
O. Abyśmy się stali godnymi obietnic Chrystusowych.

Inne święte o imieniu Agnieszka

W wyszukiwaniach „św. Agnieszka" pojawiają się także inne święte. To różne osoby:

• Św. Agnieszka z Montepulciano — włoska dominikanka, przeorysza, zmarła 20 kwietnia 1317 roku, kanonizowana w 1726 roku; jej wspomnienie, 20 kwietnia, obchodzi zakon dominikański, w kalendarzu powszechnym z 1962 roku go nie ma.
• Św. Agnieszka z Asyżu — rodzona siostra świętej Klary, klaryska, zmarła w 1253 roku; czci ją rodzina franciszkańska.
• Agnieszka Czeska (z Pragi) — królewna z rodu Przemyślidów, która założyła w Pradze klasztor klarysek i zmarła w 1282 roku; jej kult zatwierdzono w 1874 roku, a kanonizowano ją dopiero 12 listopada 1989 roku, więc w kalendarzu z 1962 roku jej nie ma.

Gdy mówi się po prostu o „świętej Agnieszce", chodzi o rzymską męczennicę z 21 stycznia.

Często zadawane pytania

Kim była święta Agnieszka?

Rzymską dziewczyną, która mając trzynaście lat zginęła męczeńską śmiercią za Chrystusa, najpewniej w prześladowaniu Dioklecjana na początku IV wieku. Pochowano ją przy Via Nomentana w Rzymie.

Jak zginęła święta Agnieszka?

Według Ambrożego i Prudencjusza została ścięta mieczem: „stanęła, pomodliła się, schyliła szyję". Inne dawne świadectwa mówią o płomieniach lub o pchnięciu mieczem w gardło; dokładnych okoliczności nie znamy, ale męczeństwo jest pewne.

Czego patronką jest święta Agnieszka?

Przede wszystkim czystości. Pobożność ludowa czci ją też jako patronkę dziewic, dziewcząt i narzeczonych.

Kiedy obchodzimy święto świętej Agnieszki?

W kalendarzu z 1962 roku 21 stycznia (święto III klasy), a 28 stycznia ponownie, jako wspomnienie (commemoratio) w Mszy świętego Piotra Nolaska.

Dlaczego święta Agnieszka jest przedstawiana z barankiem?

Ponieważ jej imię brzmi podobnie do łacińskiego agnus — baranek. W dniu jej święta w Rzymie błogosławi się baranki, z których wełny tka się paliusze arcybiskupów.

Czy imię świętej Agnieszki jest w Kanonie Mszy?

Tak. Wymienia się ją w modlitwie Nobis quoque peccatoribus razem ze świętymi Agatą, Łucją i Cecylią.

Co znaczy imię Agnieszka?

Imię pochodzi od greckiego słowa hagne — „czysta", „święta"; łacińskie skojarzenie z agnus, baranek, dało jej najczęstszy atrybut.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, z kolektą i lekcjami ze święta św. Agnieszki, oraz modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (1 List do Koryntian 1); Mszał Rzymski (kolekta z 21 stycznia); Brewiarz Rzymski (lekcje i antyfony z 21 stycznia: św. Ambroży, O dziewicach, ks. I); Butler's Lives of the Saints (21 stycznia).