Św. Tomasz Apostoł — życiorys, jak zginął, modlitwa

Św. Tomasz Apostoł, zwany Didymus, czyli „Bliźniak", to jeden z Dwunastu, znany z tego, że nie uwierzył w zmartwychwstanie, dopóki nie zobaczył ran Pana, a potem wypowiedział najpełniejsze wyznanie wiary w Ewangelii: „Pan mój i Bóg mój!". Według Brewiarza Rzymskiego głosił Ewangelię Partom, Medom i Persom, a w końcu w Indiach, gdzie zginął przebity pociskami. W kalendarzu z 1962 roku jego święto przypada 21 grudnia, w randze II klasy, w czerwonych szatach.

Nie należy go mylić ze św. Tomaszem z Akwinu, dominikaninem i doktorem Kościoła z XIII wieku, którego modlitwy przed nauką, Mszą i Komunią opisujemy osobno.

Kim był św. Tomasz Apostoł — życiorys

Tomasz był Żydem, prawdopodobnie Galilejczykiem skromnego pochodzenia. Ewangelie nie mówią, czy był rybakiem, ani w jakich okolicznościach Pan powołał go na Apostoła. Jego imię jest aramejskie i znaczy „bliźniak"; Didymus to jego greckie tłumaczenie. Tomasz występuje we wszystkich spisach Dwunastu:

Dwunastu zaś apostołów te są imiona: Pierwszy Szymon, którego zwią Piotrem i Andrzej brat jego, Jakub, syn Zebedeusza i Jan, brat jego, Filip i Bartłomiej, Tomasz i Mateusz celnik, Jakub Alfeuszowy i Tadeusz, Szymon Kananejczyk i Judasz Iszkariot, który go też wydał. (Mt 10, 2-4)

Nie wiemy, kiedy się urodził — Pismo Święte ani tradycja nie podają daty jego urodzenia. Jak u pozostałych Apostołów, znamy tylko jego życie od chwili powołania.

Co mówił apostoł Tomasz — trzy sceny z Ewangelii

Ewangelia według św. Jana przekazuje trzy wypowiedzi Tomasza. Każda odsłania inną cechę jego charakteru.

„Pójdźmy i my, abyśmy z nim umarli"

Gdy Jezus postanowił iść do Judei, by wskrzesić Łazarza, uczniowie przypominali Mu, że Żydzi niedawno chcieli Go ukamienować. Wtedy Tomasz powiedział:

Rzekł tedy Tomasz, którego zwią Didymus, do współuczniów: Pójdźmy i my, abyśmy z nim umarli. (J 11, 16)

Butler widzi w tym zdaniu żarliwą miłość Apostoła do Mistrza: Tomasz był gotów umrzeć razem z Nim.

„Panie, nie wiemy, dokąd idziesz"

W Wieczerniku, gdy Pan mówił o swoim odejściu do Ojca, Tomasz szczerze przyznał się do niezrozumienia. Jego pytanie wydobyło z ust Chrystusa słowa, w których, jak pisze Butler, zawiera się cała wiara chrześcijańska:

Mówi mu Tomasz: Panie, nie wiemy, dokąd idziesz, a jakże możemy znać drogę? Mówi mu Jezus: Jam jest droga, i prawda, i życie. Nikt nie przychodzi do Ojca, tylko przeze mnie. (J 14, 5-6)

„Pan mój i Bóg mój!"

Najbardziej znana scena to spotkanie ze Zmartwychwstałym, czytane w Ewangelii Mszy z 21 grudnia i w Niedzielę Białą, ósmego dnia po Wielkanocy:

Tomasz zaś, jeden z dwunastu, którego zwią Didymus, nie był z nimi, kiedy przyszedł Jezus. Mówili mu więc inni uczniowie: Widzieliśmy Pana. Ale on im rzekł: Jeśli nie ujrzę w ręku jego przebicia gwoździ, a nie włożę palca mego na miejsce gwoździ, i nie włożę ręki mojej w bok jego, nie uwierzę. A po ośmiu dniach byli znów uczniowie jego w domu, i Tomasz z nimi. Przyszedł Jezus drzwiami zamkniętymi, i stanął w pośrodku, i rzekł: Pokój wam! Potem rzekł Tomaszowi: Włóż tu palec twój, i oglądaj ręce moje, i wyciągnij rękę twoją, i włóż w bok mój; a nie bądź niewierny, ale wierny. Odpowiedział Tomasz, i rzekł mu: Pan mój i Bóg mój! Powiedział mu Jezus: Dlatego żeś mię ujrzał, Tomaszu, uwierzyłeś; błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli. (J 20, 24-29)

Tomasz pojawia się jeszcze raz nad Morzem Tyberiadzkim, wśród uczniów, którym Pan ukazał się po zmartwychwstaniu (J 21, 2), i w Wieczerniku po Wniebowstąpieniu (Dz 1, 13).

Dlaczego „niewierny Tomasz"? Homilia św. Grzegorza

Przydomek „niewierny Tomasz" wszedł do języka potocznego, ale Kościół patrzy na jego wątpienie inaczej. Brewiarz Rzymski czyta 21 grudnia homilię św. Grzegorza Wielkiego, który mówi:

„Czy mniemacie, iż stało się to przypadkiem, że ów wybrany uczeń był wtedy nieobecny, potem przybywszy, usłyszał; usłyszawszy, wątpił; wątpiąc, dotykał; dotykając, uwierzył? Nie stało się to przypadkiem, lecz ze zrządzenia Boga. (…) Więcej bowiem niewiara Tomasza do wiary nam pomogła, niż wiara innych uczniów. Gdy bowiem ten przez dotknięcie wiarę odzyskał, nasz duch, wyzbywszy się wszelkich wątpliwości, umocnił się w wierze."

I dalej: „Co innego widział, a w co innego uwierzył. Śmiertelny bowiem człowiek Bóstwa widzieć nie może. Zobaczył człowieka, a wyznał wiarę w Boga, mówiąc: Pan mój i Bóg mój! (…) Ten bowiem prawdziwie wierzy, kto wykonuje to, w co wierzy."

Wątpienie Tomasza stało się więc dowodem prawdziwego zmartwychwstania ciała, a jego wyznanie — jednym z najjaśniejszych świadectw bóstwa Chrystusa. Wiarę, której uczy ta scena, opisujemy w artykule o cnotach teologalnych.

Podróże św. Tomasza z Jerozolimy do Indii

Nowy Testament nie mówi nic więcej o Tomaszu. Dalsze jego dzieje znamy z tradycji, którą Butler ocenia ostrożnie. Brewiarz Rzymski w lekcji na 21 grudnia streszcza ją tak (w naszym przekładzie):

„Tomasz Apostoł, zwany też Didymus, Galilejczyk, po otrzymaniu Ducha Świętego udał się do wielu krain, aby głosić Ewangelię Chrystusa: Partom, Medom, Persom, Hyrkańczykom i Baktryjczykom podał nakazy wiary i życia chrześcijańskiego. W końcu udał się do Indów i pouczył ich w religii chrześcijańskiej. (…) Skazany wyrokiem króla tego ludu, czciciela bożków, i przebity pociskami, w Kalaminie przyozdobił godność apostolską koroną męczeństwa."

Euzebiusz przekazuje, że Tomasz posłał św. Tadeusza (Addaja) do Edessy, by ochrzcił króla Abgara.

Legenda o pałacu króla Gundafora

Najbardziej znana opowieść o misji Tomasza pochodzi z apokryficznych Dziejów Tomasza z III wieku, które Ojcowie Kościoła odrzucali jako apokryf zabarwiony gnozą. Według tej legendy Tomasz nie chciał iść do Indii, więc Pan sprzedał go jako niewolnika kupcowi Abbanowi, wysłannikowi króla Gundafora. Zapytany przez króla o rzemiosło, Tomasz odpowiedział, że jest cieślą i budowniczym. Król kazał mu zbudować pałac, a Apostoł rozdał pieniądze ubogim, mówiąc, że pałac ten król zobaczy dopiero po śmierci, w niebie. Uwięziony, został uwolniony, gdy brat króla, zmarły i wskrzeszony, ujrzał w niebie pałac przygotowany dobrymi uczynkami. Król przyjął wtedy chrzest.

Butler stwierdza, że ta opowieść nie zawiera prawdy historycznej, choć król o imieniu Gondofares rzeczywiście panował około 46 roku na terenach dzisiejszego Peszawaru. To z tej legendy wziął się jednak patronat Tomasza nad architektami i budowniczymi.

Jak zginął św. Tomasz Apostoł

Według Brewiarza Tomasz zginął w Indiach, w miejscowości zwanej Kalamina, skazany przez pogańskiego króla i przebity pociskami. Tradycja chrześcijan z Wybrzeża Malabarskiego mówi, że wylądował w Kranganurze, założył siedem kościołów, a potem przeszedł na wschodnie wybrzeże, gdzie został przebity włócznią na wzgórzu niedaleko Madrasu i pochowany w Mylapurze. Kościoły syryjskie obchodzą 3 lipca jako dzień jego męczeństwa, datowanego przez nie na 72 rok. Nazwy Kalaminy nikt dotąd nie zdołał ustalić.

Grób i relikwie

Średniowieczne źródła wspominają grób św. Tomasza w Indiach, a Portugalczycy odnaleźli w 1522 roku w Mylapurze miejsce uważane za jego grób; niewielkie relikwie przechowuje tamtejsza katedra św. Tomasza. Główna część relikwii uważanych za jego szczątki była jednak w IV wieku z pewnością w Edessie. Stamtąd przeniesiono je na wyspę Chios na Morzu Egejskim, a potem do Ortony w Abruzji we Włoszech, gdzie czczone są do dziś. Martyrologium Rzymskie wspomina przeniesienie relikwii do Edessy pod datą 3 lipca.

Chrześcijanie św. Tomasza

Na Wybrzeżu Malabarskim w południowych Indiach żyje wielka wspólnota chrześcijan, którzy nazywają siebie „chrześcijanami św. Tomasza" i twierdzą, że ich przodków ochrzcił sam Apostoł. Butler zaznacza, że chrześcijanie żyją tam od bardzo dawna, a ich liturgia w języku syryjskim pochodzi z Mezopotamii i Persji, choć pochodzenia wspólnoty nie ustalono bezspornie. Według Butlera ponad połowa z nich to katolicy obrządku syro-malabarskiego.

Atrybuty i symbol świętego Tomasza

• Włócznia (lub dzida) — narzędzie jego męczeństwa;
• węgielnica — kątownik budowniczego, z legendy o pałacu króla Gundafora;
• scena dotykania boku Chrystusa — najczęstszy motyw w sztuce, zwany „niewiarą Tomasza".

Czyim patronem jest św. Tomasz Apostoł

Św. Tomasz jest czczony jako Apostoł Indii i patron tamtejszych chrześcijan, a z powodu legendy o pałacu — jako patron architektów, budowniczych i cieśli. Dla wierzących jest też patronem tych, którzy zmagają się z wątpliwościami: jego droga od niedowiarstwa do wyznania „Pan mój i Bóg mój" jest drogą każdej dojrzewającej wiary.

Święty Tomasz w liturgii z 1962 roku

Święto św. Tomasza Apostoła przypada 21 grudnia, w randze II klasy, w czerwonych szatach, z Gloria, Credo i prefacją o Apostołach. Ponieważ wypada w ostatnich dniach Adwentu, dodaje się wspomnienie dnia adwentowego. Introit Mszy brzmi: Mihi autem nimis honorati sunt amici tui, Deus — „Mnie zaś bardzo uczczeni są przyjaciele Twoi, Boże" (Ps 138, 17). Ewangelią jest scena z Wieczernika (J 20, 24-29).

Reforma kalendarza z 1969 roku przeniosła święto św. Tomasza na 3 lipca, datę przeniesienia jego relikwii do Edessy, obchodzoną już wcześniej przez Kościoły syryjskie. Kto trzyma się kalendarza z 1962 roku, czci go 21 grudnia, jak św. Andrzeja Apostoła 30 listopada, u progu Adwentu.

Modlitwa do św. Tomasza Apostoła

Kolekta z Mszału Rzymskiego (21 grudnia)

Da nobis, quaesumus, Domine, beati Apostoli tui Thomae sollemnitatibus gloriari: ut eius semper et patrociniis sublevemur; et fidem congrua devotione sectemur. Per Dominum nostrum Iesum Christum, Filium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.

Daj nam, prosimy Cię, Panie, radować się uroczystością błogosławionego Tomasza, Twojego Apostoła, abyśmy zawsze byli wspierani jego opieką i z należną pobożnością naśladowali jego wiarę. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.

Antyfona z Oficjum św. Tomasza

Quia vidisti me Thoma, credidisti: beati qui non viderunt, et crediderunt, alleluia.

Iżeś mię ujrzał, Tomaszu, uwierzyłeś: błogosławieni, którzy nie widzieli, a uwierzyli, alleluja.

„Pan mój i Bóg mój" przy podniesieniu

Słowa Tomasza stały się jednym z najpiękniejszych aktów strzelistych katolickiej pobożności. Wierni powtarzają je w czasie Mszy, gdy kapłan podnosi Hostię po przeistoczeniu, patrząc z wiarą na Pana obecnego w Eucharystii. Kościół obdarzył ten zwyczaj odpustem, gdy słowa te odmawia się z wiarą, pobożnością i miłością przy podniesieniu lub przed wystawionym Najświętszym Sakramentem:

Dominus meus et Deus meus.

Pan mój i Bóg mój!

Często zadawane pytania

Jak zginął św. Tomasz Apostoł?

Według Brewiarza Rzymskiego został skazany przez pogańskiego króla w Indiach i przebity pociskami w miejscowości Kalamina. Tradycja chrześcijan z Malabaru mówi, że przebito go włócznią na wzgórzu koło Madrasu, a pochowano w Mylapurze.

Co zrobił św. Tomasz Apostoł?

Szedł za Chrystusem jako jeden z Dwunastu, był gotów umrzeć razem z Nim, a po zmartwychwstaniu wyznał: „Pan mój i Bóg mój!". Według tradycji głosił potem Ewangelię Partom, Persom i ludom Indii.

Kiedy urodził się św. Tomasz Apostoł?

Tego nie wiemy. Ani Ewangelie, ani tradycja nie podają daty jego urodzenia. Żył w I wieku; Kościoły syryjskie datują jego męczeństwo na 72 rok.

Jakie są atrybuty św. Tomasza Apostoła?

Włócznia, narzędzie męczeństwa, i węgielnica budowniczego. Często przedstawia się go w chwili, gdy dotyka boku Zmartwychwstałego.

Dlaczego św. Tomasz jest patronem architektów i budowniczych?

Z powodu legendy z apokryficznych Dziejów Tomasza: Apostoł miał przedstawić się królowi Gundaforowi jako cieśla i budowniczy i „zbudować" mu pałac w niebie, rozdając ubogim pieniądze przeznaczone na budowę.

Gdzie jest grób św. Tomasza?

Główne relikwie Apostoła czczone są w Ortonie we Włoszech, dokąd trafiły z Edessy przez wyspę Chios. W Indiach czci się miejsce jego grobu w Mylapurze, gdzie przechowuje się niewielkie relikwie.

Kiedy jest święto św. Tomasza Apostoła?

W kalendarzu z 1962 roku — 21 grudnia (II klasa). Kalendarz z 1969 roku przeniósł je na 3 lipca.

Czy św. Tomasz Apostoł to ten sam co św. Tomasz z Akwinu?

Nie. Tomasz Apostoł żył w I wieku i był jednym z Dwunastu. Św. Tomasz z Akwinu był dominikaninem, teologiem i doktorem Kościoła w XIII wieku; jego święto w kalendarzu z 1962 roku przypada 7 marca.

Aplikacja Iter Fidei zawiera Mszał i Brewiarz z 1962 roku, z Mszą i Oficjum św. Tomasza Apostoła na 21 grudnia, po łacinie i po polsku. Dołącz tutaj do wczesnego dostępu.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Ewangelia wg św. Mateusza 10; wg św. Jana 11, 14, 20 i 21; Dzieje Apostolskie 1, 13); Mszał Rzymski z 1962 roku (Msza z 21 grudnia); Brewiarz Rzymski z 1962 roku (lekcje z 21 grudnia, homilia św. Grzegorza Wielkiego); Butler's Lives of the Saints (21 grudnia).