Księga Aggeusza

Księga Aggeusza jest dziesiątą z ksiąg dwunastu proroków mniejszych i pierwszą z trzech, które przemawiały po niewoli babilońskiej, przed Księgą Zachariasza i Księgą Malachiasza. Jest jedną z najkrótszych ksiąg Pisma: dwa rozdziały, trzydzieści osiem wersetów. Jest też jedną z najdokładniejszych, bo każda z czterech wyroczni nosi datę co do dnia, a wszystkie mieszczą się w ostatnich czterech miesiącach roku 520 przed Chrystusem. Jej przesłanie zawiera się w jednym zdaniu: dajcie Bogu pierwsze miejsce, a uboga świątynia, którą budujecie, zobaczy chwałę większą niż świątynia Salomona, bo wejdzie do niej Mesjasz. Szkoły i większość czytelników korzystają z Biblii Tysiąclecia; ma ona te same dwa rozdziały, ale numery wersetów rozdziału 2 są w niej o jeden niższe (wyjaśniamy to niżej).

Kim był prorok Aggeusz?

Kościół przyjął tę księgę jako dzieło proroka, którego imię nosi. Pierwszy werset przedstawia go jako narzędzie słowa Bożego: „Roku drugiego Dariusza króla, miesiąca szóstego, pierwszego dnia miesiąca, stało się słowo Pańskie przez Aggeusza proroka do Zorobabela, syna Salatiela, książęcia judzkiego, i do Jezusa, syna Josedeka, kapłana wielkiego” (Ag 1, 1).

Księgi historyczne potwierdzają tę postać i jej dzieło. Księga Ezdrasza podaje: „A Aggeusz prorok i Zachariasz, syn Adda, prorokowali Żydom, którzy byli w Żydowskiej ziemi i w Jeruzalem, w imię Boga izraelskiego” (Ezd 5, 1). I dodaje, że starsi budowali, „i powodziło się im według proroctwa Aggeusza proroka i Zachariasza, syna Adda” (Ezd 6, 14). Prorok zobaczył więc owoc swojego słowa. W Wulgacie Księga Ezdrasza nosi tytuł I Księgi Ezdrasza.

O jego życiu nie wiemy prawie nic. Imię, po hebrajsku Haggaj, pochodzi od słowa oznaczającego święto: często rozumiano je jako świąteczny albo urodzony w dzień święta, bez pewności. Tradycja żydowska każe mu urodzić się w Babilonie i wrócić z pierwszymi wygnańcami; tekst święty tego nie mówi. Psałterz Wulgaty, za przekładem greckim, wymienia go razem z Zachariaszem w tytułach dwóch psalmów: psalmu 112 (111 w Wulgacie), Beatus vir, który u ks. Wujka zaczyna się od słów „Alleluja! Na powrót Aggeusza i Zachariasza” (Ps 111, 1), i psalmu 146 (145 w Wulgacie), Lauda anima mea, zatytułowanego „Alleluja! Aggeusza i Zachariasza” (Ps 145, 1). Tych tytułów nie ma w tekście hebrajskim; wskazują raczej na używanie tych psalmów po powrocie niż na autora.

Kto napisał Księgę Aggeusza?

Wyrocznie pochodzą od samego proroka i z roku 520; wielu nowszych krytyków uważa, że ramę opowiadania, pisaną w trzeciej osobie, dodał współczesny uczeń. Nic w tym zdaniu nie narusza powagi księgi, którą Kościół uważa za natchnioną taką, jaka jest.

Kiedy powstała Księga Aggeusza?

Aggeusz przemawiał „Roku drugiego Dariusza króla”, czyli Dariusza I, syna Hystaspesa, króla perskiego: w 520 roku przed Chrystusem. Sama księga podaje kalendarz:

• pierwszego dnia szóstego miesiąca, pierwsza wyrocznia (Ag 1, 1);
• dwudziestego pierwszego dnia siódmego miesiąca, druga (Ag 2, 2);
• dwudziestego czwartego dnia dziewiątego miesiąca, dwie ostatnie, wypowiedziane tego samego dnia (Ag 2, 11 i Ag 2, 21).

Aby zrozumieć te daty, trzeba czytać Księgę Ezdrasza. Cyrus pozwolił Żydom wrócić w 538 roku. Po powrocie wznieśli ołtarz i założyli fundamenty drugiej świątyni wśród okrzyków radości; ale wielu kapłanów i Lewitów, „którzy widzieli kościół pierwszy”, na ten widok „płakali głosem wielkim” (Ezd 3, 12). Potem Samarytanie uzyskali na dworze perskim wstrzymanie prac: „Zaniechano tedy roboty około domu Pańskiego w Jeruzalem, i nie budowano aż do roku drugiego królestwa Dariusza, króla perskiego” (Ezd 4, 24). W tym zniechęceniu Aggeusz otrzymał słowo Pańskie. Trzy tygodnie po jego pierwszej mowie budowa ruszyła, a Żydzi pracowali przy domu Bożym, aż go wykończyli „do trzeciego dnia miesiąca Adar, ten jest rok szósty królestwa Dariusza króla” (Ezd 6, 15), około 515 roku.

O czym jest Księga Aggeusza? Streszczenie

Księga zbiera cztery datowane mowy i krótkie opowiadanie o odpowiedzi ludu. U ks. Wujka i w Wulgacie rozdział 1 liczy czternaście wersetów, a rozdział 2 dwadzieścia cztery. Biblia Tysiąclecia i inne przekłady z hebrajskiego kończą pierwszy rozdział o jeden werset później: nasz werset 2, 1 jest u nich wersetem 1, 15, a wszystkie numery rozdziału 2 są o jeden niższe. Kto szuka „Ag 2, 8”, czyli słów o srebrze i złocie, znajdzie je tutaj w wersecie 2, 9; „Ag 2, 9”, o chwale ostatniego domu, to tutaj werset 2, 10.

Pierwsza wyrocznia: odbudujcie dom Pański (rozdział 1)

Lud mówił: „Jeszcze czas nie przyszedł budowania domu Pańskiego” (Ag 1, 2). Prorok odpowiada pytaniem, które się nie zestarzało: „Czy wam jest czas mieszkać w domach ozdobionych płytami, a dom ten jest opuszczony?” (Ag 1, 4). Potem każe im spojrzeć na własne życie: „Sialiście wiele, a zwieźliście mało; jedliście, a nie najedliście się; piliście, a nie napiliście się; okryliście się, a nie zagrzaliście się; a kto zyski zbierał, kładł je w dziurawy mieszek” (Ag 1, 6).

Posucha nie była przypadkiem. Bóg podaje jej przyczynę: „Gdyż dom mój opuszczony, a wy się spieszycie każdy do domu swego” (Ag 1, 9). Polecenie jest jasne: „Wstąpcie na górę, nanoście drzewa i zbudujcie dom, a będzie mi przyjemny i rozsławię się, mówi Pan” (Ag 1, 8).

Odpowiedź przyszła natychmiast. Zorobabel, arcykapłan Jezus „i cała reszta ludu” usłyszeli głos Pana, Boga swego (Ag 1, 12). Aggeusz, którego tekst nazywa „poseł Pański z posłów Pańskich”, daje im wtedy jedno słowo: „Ja jestem z wami, mówi Pan” (Ag 1, 13). Pan pobudził ducha wodza, kapłana i ludu, a praca zaczęła się dwudziestego czwartego dnia szóstego miesiąca (Ag 1, 14 i Ag 2, 1).

Druga wyrocznia: chwała ostatniego domu (rozdział 2, 2-10)

Miesiąc później wznoszące się mury wydawały się bardzo ubogie tym, którzy pamiętali Salomona. Prorok stawia pytanie, które każdy sobie zadawał: „Kto między wami pozostał, który widział dom ten w pierwszej jego chwale? A teraz jak się wam ten wydaje? Czy nie tak jest w oczach waszych, jakby go nie było?” (Ag 2, 4). Bóg odpowiada potrójnym umocnieniem, dla wodza, kapłana i ludu: „wzmocnij się, Zorobabelu; mówi Pan, i wzmocnij się też, Jezu, synu Josedeka, kapłanie wielki, i wzmocnij się, wszystek ludu ziemi” (Ag 2, 5). Przypomina przymierze z wyjścia z Egiptu i dodaje: „duch mój będzie wpośród was, nie bójcie się!” (Ag 2, 6).

Wtedy przychodzi wielka obietnica: „Jeszcze jedna mała chwila, a ja poruszę niebo i ziemię, morze i ląd. I poruszę wszystkie narody, a przyjdzie Pożądany przez wszystkie narody, i napełnię dom ten chwałą, mówi Pan zastępów” (Ag 2, 7-8). „Moje jest srebro i moje jest złoto, mówi Pan zastępów” (Ag 2, 9): chwała domu nie przyjdzie więc z bogactwa budowli. I wyrocznia kończy się tak: „Większa będzie chwała domu tego ostatniego, niż pierwszego, mówi Pan zastępów; a na tym miejscu dam pokój, mówi Pan zastępów” (Ag 2, 10).

Trzecia wyrocznia: świętość nie przechodzi przez dotknięcie (rozdział 2, 11-20)

Dwa miesiące później Aggeusz pyta kapłanów o Prawo (Ag 2, 12). „Jeśliby wziął człowiek mięso poświęcone w róg szaty swej, a dotknął się krajem jej chleba albo potrawy, albo wina, albo oliwy, albo wszelkiego pokarmu, czy się poświęci?” Kapłani odpowiadają: „Nie” (Ag 2, 13). A jeśli ktoś skalany przez zmarłego dotknie tych rzeczy, czy je skala? „Będzie skalana” (Ag 2, 14). Zastosowanie następuje od razu: „Tak ten lud i tak ten naród przed obliczem moim, mówi Pan, i tak wszelkie dzieło, uczynki rąk ich, i wszystko, co tam ofiarowali, splugawione będzie” (Ag 2, 15).

Zewnętrzne ofiary nie uświęcały ludu, który zostawiał w ruinie dom Boży; jego niedbalstwo kalało raczej wszystko, co przynosił. Samo dotknięcie rzeczy świętej nie wystarcza; potrzeba nawrócenia. Prorok przypomina plony zmniejszone o połowę: „Skarałem was wiatrem palącym i posuchą i gradem wszystkie prace rąk waszych” (Ag 2, 18). Ale od dnia, w którym założono fundamenty, wszystko się zmienia: „od dnia tego błogosławić będę” (Ag 2, 20).

Czwarta wyrocznia: Zorobabel, sygnet Pana (rozdział 2, 21-24)

Tego samego dnia Pan mówi do samego Zorobabela. Znów poruszy niebo i ziemię, wywróci „stolicę królestw” i skruszy moc narodów (Ag 2, 22-23). Ale dziedzicowi Dawida daje obietnicę, która zamyka księgę: „W ów dzień, mówi Pan zastępów, wezmę ciebie, Zorobabelu, synu Salatiela, sługo mój, mówi Pan, i położę cię jak sygnet; bo ciebie obrałem, mówi Pan zastępów” (Ag 2, 24).

Budowa Księgi Aggeusza

1. Pierwsza mowa (1 dnia 6 miesiąca): wyrzut za opuszczony dom Pański i wezwanie do budowy (1, 1-11).
2. Posłuszeństwo Zorobabela, Jezusa i ludu; „Ja jestem z wami”; początek prac (1, 12 - 2, 1).
3. Druga mowa (21 dnia 7 miesiąca): umocnienie budowniczych, Pożądany przez wszystkie narody, chwała ostatniego domu (2, 2-10).
4. Trzecia mowa (24 dnia 9 miesiąca): pytanie do kapłanów o rzeczy święte i nieczyste, obietnica błogosławieństwa (2, 11-20).
5. Czwarta mowa (tego samego dnia): Zorobabel jak sygnet (2, 21-24).

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Bóg na pierwszym miejscu

Cały pierwszy rozdział komentuje z góry słowo Pana Jezusa: „Szukajcie więc najprzód królestwa Bożego i sprawiedliwości jego, a to wszystko będzie wam przydane” (Mt 6, 33). Żydzi zajmowali się wszystkim, oprócz jednej rzeczy potrzebnej. Aggeusz pokazuje im, że ubóstwo nie jest wymówką ich niedbalstwa, lecz jego skutkiem. Lekcja dotyczy duszy chrześcijańskiej, która zawsze odkłada na później to, co jest winna Bogu.

Chrystus, Pożądany przez wszystkie narody

Ojcowie czytali w drugiej wyroczni proroctwo o Mesjaszu. Wulgata mówi et veniet desideratus cunctis gentibus, a ks. Wujek tłumaczy wiernie: „a przyjdzie Pożądany przez wszystkie narody”. Obietnica łączy się z zapowiedzią umierającego Jakuba, który zapowiadał Tego, „który ma być posłan, a on będzie oczekiwaniem narodów” (Rdz 49, 10). Tekst hebrajski można rozumieć także o kosztownościach narodów, które zostaną przyniesione do świątyni, i tak tłumaczy większość nowszych przekładów; Wulgata św. Hieronima i cała tradycja łacińska rozpoznały w tym miejscu Chrystusa, a Kościół uczynił to odczytanie swoim w modlitwie.

Dlaczego chwała drugiego domu miała przewyższyć chwałę pierwszego? Świątynia Zorobabela nie miała ani Arki Przymierza, ani obłoku, który napełnił świątynię Salomona w dniu poświęcenia, gdy „chwała Pańska napełniła dom Pański” (III Krl 8, 11; 1 Księga Królewska w nowszych przekładach). Jej chwała była gdzie indziej: tam ofiarowano Dzieciątko Jezus, tam Chrystus nauczał i nazwał ją domem Ojca: „nie czyńcie domu Ojca mego domem kupiectwa” (J 2, 16). Malachiasz dookreśla obietnicę: „A zaraz przyjdzie do kościoła swego Panujący, którego wy szukacie, i Anioł przymierza, którego wy pożądacie” (Ml 3, 1), a Kościół czyta ten fragment 2 lutego, w święto Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny, czyli Matki Bożej Gromnicznej.

Św. Augustyn w Państwie Bożym (XVIII, 45) zauważa, że cielesny lud uznał proroctwo za spełnione w odbudowie świątyni, podczas gdy dotyczyło ono Nowego Testamentu; widzi dom chwalebniejszy w Kościele, budowanym z żywych kamieni, o wiele chwalebniejszym niż świątynia Salomona. List do Hebrajczyków przejmuje wyrocznię o końcu czasów: „Jeszcze raz, a ja wstrząsnę nie tylko ziemią, ale i niebem” (Hbr 12, 26).

Zorobabel, figura Chrystusa

Zorobabel jest synem Salatiela i wnukiem króla Jechoniasza, uprowadzonego do niewoli. O tamtym królu Bóg powiedział: „choćby był Jechoniasz, syn Joakima, króla judzkiego, pierścieniem na prawej ręce mojej, stamtąd go zerwę” (Jr 22, 24). Wnukowi obiecuje przeciwnie: „położę cię jak sygnet”. Zorobabel nigdy nie nosił korony: obietnica patrzy dalej, ku Temu, który od niego pochodzi. Oba rodowody Pana przechodzą bowiem przez Zorobabela, u św. Mateusza: „Salatiel zaś zrodził Zorobabela” (Mt 1, 12), i u św. Łukasza (Łk 3, 27).

Obok wodza stoi arcykapłan, który nosi samo imię Jezus, grecką formę imienia Jozue. Zachariasz kilka miesięcy później zobaczy go oczyszczonego i usłyszy obietnicę: „Bo oto ja przywiodę sługę mego wschodzącego” (Za 3, 8). Wódz i kapłan, którzy razem budują dom Boży, zapowiadają Chrystusa, który jest zarazem Królem i Kapłanem.

Najważniejsze wersety Księgi Aggeusza

• Ag 1, 4: „Czy wam jest czas mieszkać w domach ozdobionych płytami, a dom ten jest opuszczony?”
• Ag 1, 5: „Połóżcie serca wasze na drogi wasze!” To powracający refren księgi.
• Ag 1, 13: „Ja jestem z wami, mówi Pan”.
• Ag 2, 8: „a przyjdzie Pożądany przez wszystkie narody, i napełnię dom ten chwałą”. W Biblii Tysiąclecia to werset 2, 7.
• Ag 2, 9: „Moje jest srebro i moje jest złoto”. W Biblii Tysiąclecia to werset 2, 8.
• Ag 2, 10: „Większa będzie chwała domu tego ostatniego, niż pierwszego”. W Biblii Tysiąclecia to werset 2, 9.
• Ag 2, 24: „położę cię jak sygnet; bo ciebie obrałem”.

Księga Aggeusza w kanonie i w liturgii

Gdzie jest Księga Aggeusza w Biblii?

W Starym Testamencie, wśród dwunastu proroków mniejszych, po Księdze Sofoniasza i przed Księgą Zachariasza. Jest księgą protokanoniczną, przyjmowaną przez Żydów, katolików i protestantów: znajduje się więc we wszystkich Bibliach. Sobór Trydencki w dekrecie o Pismach kanonicznych (IV sesja, 1546) wymienia ją wśród dwunastu proroków mniejszych, w łacińskiej formie Aggaeus. O tym, jak różne przekłady nazywają i numerują księgi, przeczytasz w artykule która Biblia katolicka.

Aggeusz w liturgii z 1962 roku

W Brewiarzu Rzymskim księgę zaczyna się czytać w nocnej Jutrzni (Matutinum) w czwartek ostatniego tygodnia przed Adwentem, po V niedzieli listopada, między Sofoniaszem a Zachariaszem, gdy oficjum jest z dnia powszedniego. Św. Augustyn każe słuchać Aggeusza także w październiku: w drugim nokturnie Matutinum II niedzieli października czyta się fragment Państwa Bożego (XVIII, 45) o słowach Magna erit gloria domus istius novissimae, plus quam primae.

W IV niedzielę Adwentu druga antyfona Laudesów brzmi: Ecce veniet desideratus cunctis gentibus: et replebitur gloria domus Domini, alleluja, czyli: oto przyjdzie Pożądany przez wszystkie narody i chwała napełni dom Pański. Wreszcie wielka antyfona z 22 grudnia, śpiewana w Nieszporach przed Magnificat, podejmuje tytuł nadany przez Aggeusza: O Rex gentium, et desideratus earum, o Królu narodów i ich Pożądany. To czas Adwentu, gdy Kościół śpiewa o przyjściu Pożądanego; oficjum każdego dnia znajdziesz w Brewiarzu.

Jak czytać Księgę Aggeusza?

Księgę czyta się w kwadrans. Zacznij od historii, od rozdziałów 3-6 Księgi Ezdrasza, które opowiadają o powrocie, fundamentach i wstrzymaniu budowy. Potem przeczytaj dwa rozdziały Aggeusza jednym tchem, zaznaczając cztery daty. Przejdź dalej do Zachariasza i zakończ Malachiaszem. Trzymaj łacinę otwartą obok polskiego tekstu przy wersecie 2, 8: słowo desideratus niesie całą nadzieję Adwentu.

Często zadawane pytania

Kim był prorok Aggeusz?

Prorokiem żydowskim z czasów powrotu z niewoli, który nauczał w Jerozolimie w 520 roku przed Chrystusem, w drugim roku perskiego króla Dariusza I. Księga Ezdrasza wymienia go razem z Zachariaszem jako tego, który pobudził do odbudowy świątyni (Ezd 5, 1 i 6, 14). O jego życiu nie wiadomo prawie nic więcej.

Co znaczy imię Aggeusz?

Pochodzi od hebrajskiego Haggaj, związanego ze słowem chag, święto. Rozumie się je zwykle jako świąteczny albo urodzony w dzień święta, ale dokładne znaczenie jest niepewne.

O czym jest Księga Aggeusza?

O odbudowie świątyni jerozolimskiej po niewoli babilońskiej. W czterech mowach z 520 roku przed Chrystusem prorok wyrzuca Żydom, że zbudowali własne domy, zostawiając w ruinie dom Boży, umacnia ich, gdy nowa świątynia wydaje im się nędzna, i obiecuje, że przyjdzie Pożądany przez wszystkie narody i napełni ją chwałą. Tradycja katolicka czyta w tym proroctwo o Chrystusie i Jego Kościele.

Co znaczy werset Ag 2, 9?

To zależy od numeracji. W Biblii Tysiąclecia Ag 2, 9 to obietnica, że chwała tego domu będzie większa niż chwała pierwszego i że na tym miejscu Bóg da pokój; u ks. Wujka i w Wulgacie to werset 2, 10. Kościół widzi w nim zapowiedź Chrystusa, który wszedł do drugiej świątyni i przyniósł jej pokój. Werset Ag 2, 8 Biblii Tysiąclecia, o srebrze i złocie należącym do Pana, jest tutaj wersetem 2, 9.

Ile rozdziałów ma Księga Aggeusza?

Dwa. U ks. Wujka i w Wulgacie pierwszy rozdział liczy czternaście wersetów, a drugi dwadzieścia cztery, razem trzydzieści osiem. Biblia Tysiąclecia liczy piętnaście i dwadzieścia trzy wersety: jej numery w rozdziale 2 są o jeden niższe.

Która księga jest po Księdze Aggeusza?

Księga Zachariasza, jedenasta z ksiąg proroków mniejszych. Aggeusz i Zachariasz nauczali razem, w tym samym roku 520, tych samych budowniczych świątyni.

Księgę Aggeusza możesz czytać werset po wersecie, ks. Wujka obok łaciny, także w aplikacji Biblia katolicka Iter Fidei.