Księga Barucha

Księga Barucha jest jedną z najkrótszych ksiąg prorockich: ma tylko sześć rozdziałów. Stoi zaraz po Księdze Jeremiasza i Lamentacjach, a przed Księgą Ezechiela, bo należy do nich: jej autor był sekretarzem Jeremiasza, a dawny Kościół czytał ją jako część księgi swego mistrza. Nie ma jej w Biblii hebrajskiej ani w Bibliach protestanckich, ale należy do ksiąg deuterokanonicznych, które Kościół zawsze przyjmował. Jest w niej jedno z najpiękniejszych zdań Starego Testamentu o Bogu, który przychodzi do ludzi: „Potem na ziemi był widziany i z ludźmi obcował” (Ba 3,38). Kto szuka komentarza do Księgi Barucha, znajdzie tu jej autora, datę, streszczenie i lekturę katolicką.

Kim był Baruch?

Kościół przyjął tę księgę jako dzieło Barucha, syna Neriasza, ucznia i sekretarza proroka Jeremiasza. Pierwszy werset przedstawia go z całym rodowodem: „A te są słowa księgi, którą napisał Baruch, syn Neriasza, syna Maasjasza, syna Sedecjasza, syna Sedeja, syna Helkiasza, w Babilonii” (Ba 1,1). Imię Baruch znaczy po hebrajsku błogosławiony. Nie był prorokiem w tym samym sensie co jego mistrz, ale Kościół zalicza jego księgę do proroczych, a dawna pobożność nazywa go niekiedy prorokiem Baruchem.

Baruch w Księdze Jeremiasza

Barucha dobrze znamy z Księgi Jeremiasza. W czwartym roku króla Joakima „spisał Baruch w księdze z ust Jeremiasza wszystkie słowa Pańskie” (Jr 36,4) i odczytał je ludowi w domu Pańskim. Gdy król spalił zwój, Baruch spisał go na nowo, „i nadto jeszcze przydano mów daleko więcej, niżeli pierwej było” (Jr 36,32). Był świadkiem kupna pola w Anatot (rozdział 32), a cały krótki rozdział 45 Jeremiasza to słowo Pańskie skierowane do niego: „A ty szukasz dla siebie wielkich rzeczy? Nie szukaj”, ale życie jego zostanie ocalone, dokądkolwiek pójdzie (Jr 45,5). Po upadku Jerozolimy uciekinierzy zabrali do Egiptu „Jeremiasza proroka i Barucha, syna Neriasza” (Jr 43,6).

Kto napisał Księgę Barucha?

Tradycja przypisuje ją samemu Baruchowi, jak mówi tytuł. Ojcowie często cytowali ją pod imieniem Jeremiasza: św. Ireneusz w V księdze Przeciw herezjom przytacza koniec rozdziału 4 i rozdział 5 jako proroctwo Jeremiasza. Św. Augustyn w Państwie Bożym (XVIII, 33) przytacza wersety z rozdziału 3 o Bogu widzianym na ziemi wśród proroctw Jeremiasza o Chrystusie i zaznacza, że niektórzy przypisują je jego sekretarzowi Baruchowi, ale częściej uważa się je za słowa Jeremiasza.

Szósty rozdział ma w Wulgacie własny tytuł: to odpis listu, który Jeremiasz posłał do tych, których miano uprowadzić do Babilonu. Tradycja uważa go za dzieło Jeremiasza; w Wulgacie i u ks. Wujka stanowi ostatni rozdział Księgi Barucha, w niektórych Bibliach współczesnych bywa wydawany osobno jako List Jeremiasza.

Wielu autorów nowożytnych sądzi, że księga powstała później z połączenia kilku fragmentów, a rozdział 6 został napisany od razu po grecku. To hipotezy, które nie dotykają rzeczy najważniejszej: nawet gdyby natchniony redaktor połączył części, świętość księgi, określona przez Kościół, pozostaje nienaruszona.

Kiedy powstała Księga Barucha?

Księga sama się datuje: została napisana „roku piątego, siódmego dnia miesiąca, natenczas gdy Chaldejczycy zdobyli Jeruzalem i spalili je ogniem” (Ba 1,2). Jesteśmy więc w Babilonie, około pięciu lat po zburzeniu Jerozolimy i świątyni przez Nabuchodonozora, na początku VI wieku przed Chrystusem. Baruch czyta księgę wobec uprowadzonego króla Jechoniasza i wygnańców, którzy „mieszkali w Babilonii nad rzeką Sodi” (1,4); „A ci słuchając płakali i pościli i modlili się przed oczyma Pana” (Ba 1,5). Potem wysyłają księgę do Jerozolimy, razem z pieniędzmi na ofiary.

W jakim języku powstała?

Tradycyjnie przyjmuje się, że Baruch pisał po hebrajsku. Dotarł do nas tylko tekst grecki Septuaginty, który ma wszelkie cechy przekładu, oraz dawne przekłady z niego zrobione. Księga prosi zresztą, by ją czytano „w kościele Pańskim w dzień uroczysty” (Ba 1,14), a więc była przeznaczona dla zgromadzenia Izraela. Św. Hieronim wyjaśnia w przedmowie do Jeremiasza, że nie przełożył Barucha, bo Żydzi jego czasów go nie czytali ani nie przechowywali; dlatego Wulgata zachowała dla tej księgi dawny przekład łaciński z greki, z którego tłumaczył ks. Wujek. W szkole i w parafii czyta się Księgę Barucha w Biblii Tysiąclecia: ma ona te same sześć rozdziałów, z Listem Jeremiasza jako rozdziałem 6.

O czym jest Księga Barucha? Streszczenie

Księga ma pięć części. Prowadzi od pokuty do mądrości, od mądrości do nadziei i kończy się przestrogą przed bałwochwalstwem.

Księga posłana do Jerozolimy (1,1-14)

W rozdziale 1 wygnańcy słuchają czytania, płaczą, poszczą i modlą się. Wysyłają pieniądze kapłanowi Joakimowi na całopalenia i proszą, by modlono się za Nabuchodonozora i za nich samych: „I za nas samych módlcie się do Pana, Boga naszego, bośmy zgrzeszyli Panu, Bogu naszemu” (Ba 1,13). Modlić się za króla, który ich uprowadził: to już lekcja, jaką św. Paweł da Tymoteuszowi o modlitwie za władców.

Wyznanie grzechów (1,15-3,8)

Najdłuższa część to liturgiczne wyznanie win, przeznaczone do odmawiania na głos: „I rzeczecie Panu, Bogu naszemu, sprawiedliwość, a nam zawstydzenie twarzy naszej” (Ba 1,15). Izrael przyznaje, że nie słuchał Pana od wyjścia z Egiptu i że spełniły się przekleństwa zapowiedziane przez Mojżesza. Rozdział 2 mówi dalej: „zgrzeszyliśmy, działaliśmy bezbożnie, niesprawiedliwie postępowaliśmy, Panie, Boże nasz” (Ba 2,12). Przypomina Bożą obietnicę, że wygnańcy „nawrócą się do serca swego w ziemi pojmania swego” (2,30), a Bóg zawrze z nim „inne przymierze, wieczne” (Ba 2,35). Modlitwa kończy się na początku rozdziału 3: „Wysłuchaj, Panie, i zmiłuj się, boś jest Bóg miłosierny” (Ba 3,2). Jest bardzo bliska modlitwie Daniela: „Tobie, Panie, sprawiedliwość, a nam zawstydzenie twarzy” (Dn 9,7).

Pochwała Mądrości (3,9-4,4)

Ton się zmienia: „Słuchaj, Izraelu, przykazań żywota, przyjmij w uszy, abyś poznał mądrość” (Ba 3,9). Jeśli Izrael jest na wygnaniu, to dlatego, że „Opuściłeś źródło mądrości” (3,12). Nie znaleźli jej ani książęta narodów, ani kupcy, ani dawni olbrzymi: „Nie tych Pan obrał i nie znaleźli drogi umiejętności, przeto poginęli” (Ba 3,27). Zna ją tylko Bóg, który woła gwiazdy, a one „rzekły: «Oto jesteśmy!» i świeciły z radością temu, który je stworzył” (Ba 3,35). Poemat kończy się utożsamieniem Mądrości z Zakonem: „Ta jest księga przykazań Bożych” (Ba 4,1), ta sama myśl, co w rozdziale 24 Mądrości Syracha.

Jerozolima pociesza swoje dzieci (4,5-5,9)

Ciągle powraca jeden głos: „Bądź lepszej myśli, ludu Boży” (Ba 4,5); „Bądźcie lepszej myśli, synowie” (4,21); „Bądźże tedy lepszej myśli, o Jeruzalem” (4,30). Jerozolima mówi jak owdowiała matka, która patrzyła, jak odchodzą jej dzieci, i czeka na ich powrót: „Bo was wypuściłam z żałością i z płaczem, ale mi was Pan znowu przywróci z weselem i z radością na wieki” (Ba 4,23). A potem: „Obejrzyj się, Jeruzalem, ku wschodowi, a obacz wesele, które ci przychodzi od Boga” (Ba 4,36).

Rozdział 5 każe jej złożyć „szatę żałoby i utrapienia” (Ba 5,1), stanąć na wysokości i patrzeć na wschód, skąd wracają zebrane dzieci. Bóg postanowił „zniżyć każdą górę wysoką i skały wiecznie trwające, a doliny zapełnić na wyrównanie ziemi” (Ba 5,7) dla ich powrotu: to ten sam obraz, co w rozdziale 40 Izajasza, który podejmie św. Jan Chrzciciel.

List Jeremiasza (rozdział 6)

Ostatni rozdział to kazanie przeciw bałwanom. W Babilonie wygnańcy zobaczą, że „nosić będą na ramionach bogów złotych i srebrnych, i kamiennych, i drewnianych” (Ba 6,3). Ci bogowie rdzewieją, pokrywają się kurzem, nie umieją obronić się ani przed złodziejami, ani przed ogniem; są „jak w ogrodzie ogórkowym straszydło” (Ba 6,69). Każdy fragment kończy się tym samym refrenem: nie są bogami, „a przeto się ich nie lękajcie” (Ba 6,22). Niewola potrwa „aż do siedmiu pokoleń” (6,2), co komentatorzy zestawiają z siedemdziesięcioma latami zapowiedzianymi przez Jeremiasza. List kończy się słowami: „Lepszy jest człowiek sprawiedliwy, który nie ma bałwanów, bo daleki będzie od pohańbienia” (Ba 6,72).

Plan Księgi Barucha

1. Wstęp: Baruch czyta księgę wygnańcom w Babilonie, ci posyłają ją z darami do Jerozolimy (1,1-14).
2. Wyznanie grzechów ludu i prośba o miłosierdzie (1,15-3,8).
3. Pochwała Mądrości, którą Bóg dał Izraelowi w Zakonie (3,9-4,4).
4. Jerozolima jako matka pociesza wygnanych synów i słyszy zapowiedź ich powrotu (4,5-5,9).
5. List Jeremiasza przeciw bałwanom babilońskim (rozdział 6).

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Pokuta poprzedza odnowę. Księga uczy wygnańców oskarżać samych siebie, a nie Boga, o swoje nieszczęście. Jej wyznanie ma kształt każdego prawdziwego aktu żalu: Bóg jest sprawiedliwy, a nasze grzechy są przyczyną naszych cierpień. Nie umarli w otchłani, ale „dusza, która smutna jest dla wielkości zła, i chodzi skrzywiona i zemdlona […] oddaje chwałę i sprawiedliwość tobie, Panu” (Ba 2,18). To duch aktu skruchy.

Mądrość zstąpiła między ludzi. Najsłynniejsze wersety księgi zamykają hymn o Mądrości: „Ten to jest Bóg nasz, i nikt inny nie liczy się obok niego. […] Potem na ziemi był widziany i z ludźmi obcował” (Ba 3,36-38). Św. Augustyn i wielu Ojców liczą je wśród proroctw o Chrystusie: Mądrość, którą Bóg dał Jakubowi pod postacią Zakonu, przyszła osobiście zamieszkać z nami. Prorocy często mówią w czasie przeszłym o tym, co ma nadejść, by podkreślić, że jest pewne. Werset prowadzi wprost do prologu św. Jana: „A Słowo ciałem się stało, i mieszkało między nami” (J 1,14).

Zakon jest światłem na drodze. Mądrość nie jest tajemnicą zastrzeżoną dla uczonych, lecz przykazaniami, które Bóg objawił: „Błogosławieni jesteśmy, Izraelu, gdyż co się Bogu podoba, nam jest wiadome” (Ba 4,4).

Jerozolima czeka na swoje dzieci. Owdowiała matka, czekająca na rozproszonych synów, patrzy dalej niż na powrót z Babilonu. Św. Ireneusz czytał te rozdziały jako obietnicę Królestwa, a Kościół śpiewa je w Adwencie, odnosząc je do przyjścia swego Pana i zgromadzenia swoich dzieci.

Bałwany są niczym. List Jeremiasza to ciągła satyra na bałwochwalstwo, żywy komentarz do pierwszego przykazania. Wygnaniec otrzymuje w nim modlitwę, którą ma odmawiać w sercu, gdy tłum kłania się posągom: „Tobie, Panie, kłaniać się należy” (Ba 6,5).

Najważniejsze wersety Księgi Barucha

• Ba 1,15: „Panu, Bogu naszemu, sprawiedliwość, a nam zawstydzenie twarzy naszej”, początek wyznania win.
• Ba 3,9: „Słuchaj, Izraelu, przykazań żywota”, po łacinie Audi, Israel, mandata vitae, początek hymnu o Mądrości.
• Ba 3,24-25: „O Izraelu, jakże wielki jest dom Boga i niezmierne miejsce posiadłości Jego! Wielkie jest i nie ma końca, wysokie i niezmierne”.
• Ba 3,38: „Potem na ziemi był widziany i z ludźmi obcował”, proroctwo Wcielenia.
• Ba 5,5: „Powstań, Jeruzalem, a stań na miejscu wysokim i spojrzyj ku wschodowi słońca”, wołanie Adwentu.
• Ba 6,72: „Lepszy jest człowiek sprawiedliwy, który nie ma bałwanów”, zakończenie Listu Jeremiasza.

Księga Barucha w kanonie i w liturgii

W Biblii katolickiej Księga Barucha stoi wśród proroków, po Jeremiaszu i Lamentacjach, a przed Ezechielem. Ten porządek idzie za Septuagintą, gdzie Baruch stoi obok Jeremiasza. Św. Cyryl Jerozolimski w Katechezach liczy jedną księgę Jeremiasza, obejmującą Barucha, Lamentacje i List. Sobór Florencki w dekrecie dla jakobitów (1442) wymienia Barucha wśród ksiąg natchnionych, a 8 kwietnia 1546 roku Sobór Trydencki na IV sesji określił kanon, wymieniając wśród ksiąg świętych Ieremias cum Baruch, Jeremiasza z Baruchem, i obłożył klątwą tego, kto nie przyjmuje tych ksiąg w całości, ze wszystkimi ich częściami, jako świętych i kanonicznych.

Dlaczego Barucha nie ma w Biblii protestanckiej?

Księga Barucha jest jedną z siedmiu ksiąg deuterokanonicznych, razem z Księgą Tobiasza, Judyty, Mądrości, Mądrością Syracha i dwiema Księgami Machabejskimi; dochodzą do nich części Estery i Daniela. Reformatorzy przyjęli tylko księgi węższego kanonu żydowskiego, do którego Baruch nie należy, a pozostałe nazwali apokryfami. Dlatego niektórzy wciąż szukają apokryficznej Księgi Barucha: dla Kościoła katolickiego Księga Barucha jest Pismem kanonicznym, a nie apokryfem. O wyborze pełnej Biblii przeczytasz w artykule Która Biblia jest katolicka.

Czy istnieje 2 i 3 Księga Barucha?

Istnieją dawne pisma, które przybrały jego imię, jak syryjska Apokalipsa Barucha, nazywana czasem drugą Księgą Barucha, czy grecka Apokalipsa, zwana trzecią. Żadne z nich nie należy do Pisma Świętego: kanoniczna Księga Barucha jest jedna, ta z sześcioma rozdziałami, którą czytasz tutaj.

Baruch w liturgii z 1962 roku

W Mszale rzymskim z 1962 roku antyfona na Komunię II niedzieli Adwentu wzięta jest z Barucha: Ierusalem, surge, et sta in excelso, et vide iucunditatem, quae veniet tibi a Deo tuo (Ba 5,5 i 4,36). Śpiewa się ją, gdy Kościół czeka na swego Pana; zobacz artykuł o Adwencie i kalendarz liturgiczny.

Przed reformą Wielkiego Tygodnia z 1955 roku wielkie proroctwo Audi, Israel, mandata vitae (Ba 3,9-38) śpiewano także wśród dwunastu proroctw Wielkiej Soboty i w wigilię Zesłania Ducha Świętego, dla tych, którzy mieli przyjąć chrzest. Reforma z 1955 roku zmniejszyła liczbę proroctw Wigilii Paschalnej do czterech i zniosła proroctwa wigilii Zesłania: księgi liturgiczne z 1962 roku nie czytają więc już Barucha w tych obrzędach.

Jak czytać Księgę Barucha?

Barucha można przeczytać za jednym razem. Przeczytaj najpierw rozdziały 36 i 45 Jeremiasza, by poznać tego człowieka. Potem módl się powoli pierwszymi trzema rozdziałami jak rachunkiem sumienia zrobionym w imieniu całego ludu: uczą przyznawać się do win, nie tracąc nadziei. Rozdziały 4 i 5 czytaj jako rozmyślanie adwentowe. Rozdział 6 zachowaj na dni, gdy bożki naszych czasów, pieniądz, prestiż czy władza, wydają się silne. Z Wulgatą obok rozpoznasz słowa, które śpiewa Kościół: Ierusalem, surge i Audi, Israel.

Często zadawane pytania

Czym jest Księga Barucha?

To krótka księga prorocka Starego Testamentu, w sześciu rozdziałach, przypisywana Baruchowi, sekretarzowi proroka Jeremiasza, i napisana dla Żydów wygnanych do Babilonu. Zawiera wyznanie grzechów, hymn o Mądrości, obietnicę powrotu i List Jeremiasza przeciw bałwanom. W Biblii katolickiej stoi po Lamentacjach.

Kim był Baruch w Biblii?

Baruch, syn Neriasza, był wiernym sekretarzem Jeremiasza. Spisywał pod dyktando proroctwa swego mistrza i odczytał je w świątyni, a potem spisał je na nowo, gdy król Joakim spalił zwój. Otrzymał osobiste słowo Pańskie w rozdziale 45 Jeremiasza i poszedł z nim do Egiptu po upadku Jerozolimy.

Kiedy powstała Księga Barucha?

Księga mówi, że została napisana w Babilonie, w piątym roku po zdobyciu i spaleniu Jerozolimy przez Chaldejczyków, czyli na początku VI wieku przed Chrystusem, w czasie niewoli. Wielu autorów nowożytnych proponuje późniejszą redakcję; tradycja trzyma się daty podanej przez samą księgę.

O czym jest Księga Barucha w skrócie?

Wygnańcy słuchają księgi, wyznają grzechy i proszą Boga o miłosierdzie; potem słyszą pochwałę Mądrości, którą Bóg dał Izraelowi w Zakonie, i pocieszenie Jerozolimy, która ujrzy powrót swoich dzieci. Ostatni rozdział, List Jeremiasza, ostrzega przed bałwanami Babilonu.

Czym jest List Jeremiasza?

To rozdział 6 Księgi Barucha w Wulgacie i w Bibliach katolickich: list przypisywany Jeremiaszowi, skierowany do Żydów, którzy mieli zostać uprowadzeni, by przestrzec ich przed bałwanami Babilonu. Z ironią pokazuje, że posągi nie widzą, nie słyszą i nie zbawiają, i powtarza: nie lękajcie się ich.

Co znaczy, że Bóg „na ziemi był widziany”?

Werset 3,38 mówi o Bogu, albo o jego Mądrości, że po daniu Zakonu Izraelowi ukazał się na ziemi i obcował z ludźmi. Ojcowie widzieli w tym zapowiedź Wcielenia, gdy Syn Boży, odwieczna Mądrość, stał się człowiekiem i zamieszkał wśród nas.