Księga Habakuka

Księga Habakuka jest ósmą z ksiąg dwunastu proroków mniejszych, między Księgą Nahuma a Księgą Sofoniasza. Jest wyjątkowa wśród proroków: zamiast nieść ludowi słowo Boga, prorok niesie Bogu pytanie ludu. Dlaczego triumfuje niesprawiedliwość? Dlaczego Bóg milczy? Trzy rozdziały wystarczą, by przejść od skargi do uwielbienia i by dać Nowemu Testamentowi jeden z jego najważniejszych tekstów. Szkoły i większość czytelników korzystają z Biblii Tysiąclecia; podział na rozdziały i wersety Księgi Habakuka jest w niej taki sam jak u ks. Wujka.

Kim był prorok Habakuk?

Księga przedstawia się jako „Brzemię, które widział Habakuk prorok” (Ha 1, 1), a rozdział 3 jako „Modlitwa Habakuka proroka za niewiadomości” (Ha 3, 1). Księga daje mu tytuł proroka, co rzadko się zdarza w nagłówkach proroków mniejszych, ale nie mówi nic o jego ojczyźnie, ojcu ani o królu, za którego żył.

Imię jest niejasne. Św. Hieronim objaśniał je jako „obejmujący” i widział w proroku człowieka, który ogarnia Boga w zmaganiu modlitwy.

Księga Daniela, w swojej części deuterokanonicznej, opowiada epizod, w którym występuje prorok o tym samym imieniu: „A był Habakuk prorok w judzkiej ziemi. Ten uwarzył potrawę i nadrobił chleba na misę, i szedł na pole, aby zanieść żeńcom” (Dn 14, 32). Anioł Pański każe mu zanieść ten posiłek Danielowi, zamkniętemu w jamie lwów w Babilonie, a gdy Habakuk odpowiada, że nie zna ani Babilonu, ani jamy, anioł „ujął go […] za czubek głowy, i niósł go za włosy głowy jego, i postawił go w Babilonie nad jamą” (Dn 14, 35). To scena Habakuk i anioł, którą przedstawiało wielu malarzy. Tradycja często utożsamiała obu Habakuków; przeszkodą jest chronologia, bo Daniel zostaje wrzucony do lwów za Cyrusa, kilkadziesiąt lat po prawdopodobnym czasie naszego proroka, i sprawa pozostaje otwarta.

Kto napisał Księgę Habakuka?

Kościół zawsze przyjmował księgę jako dzieło proroka wymienionego w nagłówku, a nagłówek rozdziału 3 przypisuje mu też końcowy kantyk. Niektórzy nowsi krytycy uważali ten kantyk za dodatek; ale rozdział 3 odpowiada na pytania z rozdziałów 1-2, a dopisek o śpiewie na końcu (Ha 3, 19) wskazuje tylko, że modlitwę proroka przeznaczono do śpiewu, tak jak psalmy.

Kiedy powstała Księga Habakuka?

Tekst wymienia narzędzie kary: „Bo oto ja wzbudzę Chaldejczyków, naród gorzki a prędki, idący po szerokości ziemi, aby posiąść mieszkania nie swoje” (Ha 1, 6). Chaldejczycy, czyli Babilończycy, stali się panującą potęgą Wschodu po upadku Niniwy (612) i zwłaszcza po zwycięstwie nad Egiptem pod Karkemisz (605). Bóg zapowiada ich przyjście jako dzieło, „któremu nikt wierzyć nie będzie, gdy będą o nim opowiadać” (Ha 1, 5), ale prorok opisuje ich już jako znanych zdobywców.

Autorzy katoliccy proponowali trzy daty: koniec panowania Manassesa, w VII wieku, według dawnej kroniki żydowskiej; panowanie Jozjasza; albo, najczęściej, panowanie Joakima, około 605-600 przed Chrystusem, gdy Chaldejczycy byli zarazem bliską groźbą dla Judy i sławnymi już zwycięzcami. Ta ostatnia data czyni Habakuka współczesnym Jeremiaszowi, który przeżył ten sam najazd w Jerozolimie. Kościół niczego w tej sprawie nie określił.

O czym jest Księga Habakuka? Streszczenie

Księga liczy trzy rozdziały i pięćdziesiąt sześć wersetów.

Pierwsza rozmowa: dlaczego niesprawiedliwość? (rozdział 1, 1-11)

Rozdział 1 zaczyna się skargą: „Dokądże, Panie, wołać będę, a nie wysłuchasz? krzyczeć będę do ciebie, gwałt cierpiąc, a nie wybawisz?” (Ha 1, 2). Prorok widzi wokół siebie przemoc i przekupność sędziów: „Dlatego podarty jest zakon i nie przyszedł aż do końca sąd; ponieważ bezbożny przemaga przeciw sprawiedliwemu” (Ha 1, 4). Bóg odpowiada, że zadziała, i to w sposób nieoczekiwany: wzbudza Chaldejczyków. Ich portret robi wrażenie: „Lżejsze niż pantery konie jego, a prędsze niż wilki wieczorne” (Ha 1, 8). Ale ich siła stanie się ich grzechem: „ta jest moc jego od boga jego” (Ha 1, 11), to znaczy, że ich własna potęga jest ich bogiem.

Druga rozmowa: dlaczego przez bezbożnych? (rozdział 1, 12 - 2, 4)

Odpowiedź zaostrza pytanie. Jak święty Bóg może posłużyć się ludźmi gorszymi od Judy? „Czyste są oczy twoje, abyś nie patrzył na zło, a patrzeć na nieprawość nie będziesz mógł. Czemuż patrzysz na nieprawość czyniących, a milczysz, gdy bezbożny pożera sprawiedliwszego od siebie?” (Ha 1, 13). Zdobywca traktuje ludzi „jak ryby morskie” (Ha 1, 14), łowi ich niewodem, a potem „będzie ofiarował niewodowi swemu” (Ha 1, 16).

Prorok staje wtedy jak wartownik: „Na straży mojej stać będę i zatrzymam się w twierdzy, a przypatrzę się, żeby ujrzeć, co mi powiedzą” (Ha 2, 1). Bóg odpowiada: „Napisz widzenie a wyraźnie przedłóż je na tablicach, żeby prędko przebiegł, kto je czytać będzie” (Ha 2, 2), bo widzenie spełni się w swoim czasie: „Jeśliby odwlekał, oczekiwaj go, bo na pewno przyjdzie, a nie omieszka” (Ha 2, 3). I oto serce księgi: „Oto kto niedowiarkiem jest, nie będzie prosta dusza jego w nim samym; a sprawiedliwy przez wiarę swą żyć będzie” (Ha 2, 4).

Pięć „biada” (rozdział 2, 5-20)

Reszta rozdziału 2 to satyra w pięciu „biada”, które uciśnione ludy zaśpiewają przeciw ciemiężcy. „Biada temu, kto rozmnaża nie swoje” (Ha 2, 6); temu, kto chciwością buduje sobie gniazdo na wysokości, bo „kamień ze ściany wołać będzie” (Ha 2, 11); „Biada temu, kto buduje miasto krwią” (Ha 2, 12); temu, kto upaja przyjaciela, aby oglądać jego nagość (Ha 2, 15); temu, „który mówi drewnu: «Ocuć się!»” (Ha 2, 19).

Wśród tych „biada” jaśnieje obietnica powszechna: „Bo się napełni ziemia, aby poznali chwałę Pańską, jak wody okrywające morze” (Ha 2, 14), echo Izajasza: „bo napełniona jest ziemia poznaniem Pana, jak wody morskie pokrywające” (Iz 11, 9). Rozdział zamyka cisza uwielbienia: „Ale Pan jest w kościele swym świętym: niech milczy przed obliczem jego wszystka ziemia” (Ha 2, 20).

Kantyk Habakuka (rozdział 3)

Rozdział 3 jest psalmem, modlitwą „za niewiadomości”, czyli według Wulgaty za grzechy popełnione z niewiedzy. Zaczyna się od bojaźni i prośby: „Panie, słyszałem wieść o tobie i uląkłem się. Panie, dzieło twoje; w pośrodku lat ożyw je. W pośrodku lat oznajmisz; gdy się rozgniewasz, wspomnisz na miłosierdzie” (Ha 3, 2). Potem opiewa objawienie się Boga: „Bóg od południa przyjdzie, a Święty z góry Faran” (Ha 3, 3); „Blask jego jak światło będzie” (Ha 3, 4), „skruszone są góry odwieczne” (Ha 3, 6), „Słońce i księżyc stanęły w mieszkaniu swoim” (Ha 3, 11). Cała historia wyjścia z Egiptu i zdobycia ziemi zostaje odczytana jako pochód Boga wojownika, który zbawia swój lud: „Wyszedłeś na zbawienie ludu twego, na zbawienie z pomazańcem twoim” (Ha 3, 13).

Zakończenie, wersety 17-19, to jedno z najpiękniejszych wyznań wiary Starego Testamentu. Nawet gdy wszystkiego zabraknie, „Albowiem figa nie zakwitnie i nie będzie owoców w winnicach. Zawiedzie owoc oliwy i pola nie dadzą żywności” (Ha 3, 17), „A ja będę się w Panu radował i będę się weselił w Bogu, Jezusie moim” (Ha 3, 18). I prorok kończy: „Bóg, Pan, jest mocą moją, i uczyni nogi moje jakby jeleni, i po wysokościach moich poprowadzi mię” (Ha 3, 19).

Budowa Księgi Habakuka

1. Nagłówek: brzemię, które widział prorok Habakuk (1, 1).
2. Pierwsza skarga proroka: przemoc i bezprawie w Judzie (1, 2-4).
3. Pierwsza odpowiedź Boga: przyjście Chaldejczyków (1, 5-11).
4. Druga skarga: jak Święty może posłużyć się bezbożnym? (1, 12-17).
5. Prorok na straży; druga odpowiedź Boga: widzenie i „sprawiedliwy przez wiarę swą żyć będzie” (2, 1-4).
6. Pięć „biada” nad ciemiężcą (2, 5-19).
7. „Pan jest w kościele swym świętym” (2, 20).
8. Modlitwa Habakuka: prośba i objawienie Boga (3, 1-15).
9. Wyznanie ufności i radości w Bogu (3, 16-19).

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Sprawiedliwy z wiary żyje

Św. Paweł przytacza Ha 2, 4 trzy razy. W Liście do Rzymian czyni z niego klucz Ewangelii: „Gdyż sprawiedliwość Boga objawia się w niej z wiary w wiarę, jak jest napisane: «A sprawiedliwy z wiary żyje»” (Rz 1, 17). Powtarza go w Liście do Galatów: „sprawiedliwy żyje z wiary” (Ga 3, 11), a List do Hebrajczyków odnosi go do wytrwałości w oczekiwaniu na Pana: „Jeszcze bowiem mała chwila, a przyjdzie ten, co ma przyjść i nie omieszka. Lecz sprawiedliwy mój z wiary żyje” (Hbr 10, 37-38).

U Habakuka wiara jest ufną wiernością tego, kto czeka na Boga, gdy Bóg zdaje się zwlekać. Kościół katolicki czyta ten werset w świetle całego Pisma: Sobór Trydencki na VI sesji uczy, że wiara jest początkiem zbawienia człowieka, fundamentem i korzeniem wszelkiego usprawiedliwienia, ale wiara żywa, działająca przez miłość, a nie sama ufność, że jest się usprawiedliwionym. Wulgata mówi justus autem in fide sua vivet: sprawiedliwy żyć będzie w swojej wierze, a ks. Wujek oddaje to wiernie, „przez wiarę swą”.

Zgorszenie złem i cierpliwość Boga

Habakuk ośmiela się pytać Boga, a Bóg go nie gani: uczy go czekać. Księga jest więc wzorem modlitwy strapionych: szczera skarga, czujne czekanie na wieży, ciche uwielbienie. Św. Paweł w Antiochii Pizydyjskiej przytacza jeszcze Ha 1, 5, ostrzegając słuchaczy, by nie gardzili dziełem, którego Bóg dokonuje: „Baczcie, wy, co gardzicie i dziwcie się i gińcie; bo ja sprawuję za dni waszych sprawę - sprawę, której nie uwierzycie, gdyby wam kto opowiadał” (Dz 13, 41).

Chrystus w kantyku

Św. Augustyn poświęca modlitwie Habakuka rozdział Państwa Bożego (XVIII, 32) i odczytuje ją całą o Chrystusie, Jego przyjściu i Jego krzyżu. Komentuje dawny tekst wersetu 2, ten z Septuaginty i ze starego przekładu łacińskiego: in medio duorum animalium cognosceris, poznany będziesz pośród dwóch zwierząt, co rozumie o Chrystusie poznanym między dwoma Testamentami albo między dwoma łotrami. Pobożność chrześcijańska zbliżyła ten tekst do wołu i osła przy żłóbku, razem z wersetem Izajasza o wole, który zna swego pana, i ośle, który zna żłób swego pana (Iz 1, 3). Wulgata św. Hieronima, przełożona z hebrajskiego, mówi inaczej, in medio annorum vivifica illud, a ks. Wujek tłumaczy: „w pośrodku lat ożyw je”.

Wulgata wymienia też Zbawiciela w dwóch miejscach, a ks. Wujek idzie za nią dosłownie: „z pomazańcem twoim” w wersecie 13 (po łacinie cum Christo tuo) i „w Bogu, Jezusie moim” w wersecie 18, gdzie imię Jezus znaczy Zbawiciel. Pokrewieństwo z pieśnią Najświętszej Panny jest oczywiste: „i rozradował się duch mój w Bogu, Zbawicielu moim” (Łk 1, 47). Zobacz nasz artykuł o Magnificat.

Najważniejsze wersety Księgi Habakuka

• Ha 1, 2: „Dokądże, Panie, wołać będę, a nie wysłuchasz?”
• Ha 1, 13: „Czyste są oczy twoje, abyś nie patrzył na zło”.
• Ha 2, 3: „Jeśliby odwlekał, oczekiwaj go, bo na pewno przyjdzie, a nie omieszka”. List do Hebrajczyków odnosi go do przyjścia Chrystusa.
• Ha 2, 4: „a sprawiedliwy przez wiarę swą żyć będzie”.
• Ha 2, 14: „Bo się napełni ziemia, aby poznali chwałę Pańską”.
• Ha 2, 20: „Ale Pan jest w kościele swym świętym: niech milczy przed obliczem jego wszystka ziemia”.
• Ha 3, 2: „gdy się rozgniewasz, wspomnisz na miłosierdzie”.
• Ha 3, 17-19: „A ja będę się w Panu radował i będę się weselił w Bogu, Jezusie moim”.

Księga Habakuka w kanonie i w liturgii

Księga Habakuka jest księgą protokanoniczną, przyjmowaną przez Żydów i przez wszystkich chrześcijan; Sobór Trydencki na IV sesji (1546) wymienia ją wśród dwunastu proroków mniejszych. Epizod Habakuka i Daniela należy natomiast do deuterokanonicznych części Księgi Daniela, które ten sam Sobór przyjął jako Pismo.

Kościół dał kantykowi Habakuka miejsce honorowe:

• Wielki Piątek. W liturgii z 1962 roku, po pierwszym czytaniu z Ozeasza (Oz 6, 1-6), śpiewa się traktus Domine, audivi auditum tuum, et timui, wzięty z rozdziału 3 Habakuka. Zachowuje on dawny przekład łaciński, z dwoma zwierzętami: In medio duorum animalium innotesceris. Więcej o tej liturgii w artykule o Wielkim Piątku.
• Laudesy piątku. W Brewiarzu Rzymskim cały kantyk (Ha 3, 2-19) jest czwartym psalmem drugiej, pokutnej serii Laudesów piątkowych, odmawianej w dni powszednie okresów pokuty, z antyfoną Cum iratus fueris, Domine, misericordiae recordaberis. W Laudesach Wielkiego Piątku ten sam kantyk poprzedza antyfona Cum conturbata fuerit anima mea, Domine, misericordiae memor eris. Oficjum dnia znajdziesz w Brewiarzu.
• Adwent. Trzecia antyfona Laudesów II niedzieli Adwentu powtarza Ha 2, 3: Ecce apparebit Dominus, et non mentietur: si moram fecerit, exspecta eum, quia veniet, et non tardabit. Kościół słyszy w tym wersecie zapowiedź przyjścia Pana, tak jak List do Hebrajczyków.
• Św. Jan Kapistran. Introit jego Mszy, 28 marca, wzięto z Ha 3, 18-19: Ego autem in Domino gaudebo: et exsultabo in Deo, Jesu meo.
• Wtorek w tygodniu Męki Pańskiej (po piątej niedzieli Wielkiego Postu). Czytaniem Mszy jest opowiadanie o Danielu w jamie lwów (Dn 14, 27-42), z Habakukiem niesionym przez anioła.
• Matutinum listopadowe. Księgę zaczyna się czytać w nocnej Jutrzni we wtorek ostatniego tygodnia przed Adwentem (po V niedzieli listopada), po Nahumie, gdy oficjum jest z dnia powszedniego.

Jak czytać Księgę Habakuka?

Czytaj dwa pierwsze rozdziały jak dialog, rozróżniając głosy: prorok, potem Bóg, potem znowu prorok. Zatrzymaj się przy Ha 2, 1-4 i przeczytaj je jeszcze raz razem z pierwszym rozdziałem Listu do Rzymian. Módl się rozdziałem 3 jak psalmem, najlepiej w czasie próby, kończąc wersetami 17-19, które uczą radości, gdy wszystkiego brakuje. Kolumna łacińska pozwala iść za słowami, które śpiewa Kościół: cum iratus fueris, misericordiae recordaberis.

Często zadawane pytania

Kim był prorok Habakuk?

Prorokiem z Judy, o którym księga podaje tylko imię i tytuł proroka. Żył prawdopodobnie pod koniec VII wieku przed Chrystusem, gdy rosła potęga Chaldejczyków. Tradycja często utożsamiała go z Habakukiem, którego według Dn 14 anioł przeniósł do Babilonu, aby nakarmił Daniela w jamie lwów.

O czym jest Księga Habakuka?

To rozmowa proroka z Bogiem o złu: dlaczego panuje niesprawiedliwość i dlaczego Bóg karze Judę przez lud jeszcze bardziej bezbożny? Bóg odpowiada, że widzenie spełni się w swoim czasie i że „sprawiedliwy przez wiarę swą żyć będzie”. Księga kończy się pieśnią ufności i radości w Bogu.

Co znaczy werset Ha 2, 3?

„Jeśliby odwlekał, oczekiwaj go, bo na pewno przyjdzie, a nie omieszka.” Bóg każe prorokowi czekać z ufnością na spełnienie widzenia, choćby wydawało się dalekie. List do Hebrajczyków czyta to „przyjdzie” jako zapowiedź osoby, Chrystusa, który ma przyjść, i czyni z wersetu wezwanie do wytrwałości.

Co znaczy, że sprawiedliwy z wiary żyje?

U Habakuka to obietnica, że kto w próbie pozostaje wierny i ufny wobec Boga, będzie miał życie. Św. Paweł przytacza ten werset w Listach do Rzymian i do Galatów, by pokazać, że usprawiedliwienie pochodzi z wiary w Chrystusa, a List do Hebrajczyków, by zachęcić do wytrwania. Kościół uczy, że wiara, która usprawiedliwia, jest wiarą żywą, ożywioną miłością.

Co mówi Habakuk 3, 17-19?

To zakończenie modlitwy proroka: choć figa nie zakwitnie, winnice nie dadzą owocu, a stada znikną z owczarni, prorok będzie się radował „w Bogu, Jezusie moim”, bo Pan jest jego mocą. To wyznanie radości, która nie zależy od powodzenia, i jeden z najczęściej odmawianych fragmentów księgi.

Czym jest kantyk Habakuka?

To rozdział 3 księgi, modlitwa w formie psalmu, w której prorok opiewa przyjście Boga, by zbawić swój lud, i wyznaje ufność nawet wtedy, gdy wszystkiego brakuje. Brewiarz Rzymski każe go śpiewać w Laudesach piątkowych w okresach pokuty i w Wielki Piątek, a jego fragment tworzy traktus po czytaniu z Ozeasza w liturgii Wielkiego Piątku.

Księgę Habakuka możesz czytać werset po wersecie, ks. Wujka obok łaciny, także w aplikacji Biblia katolicka Iter Fidei.