Przykazania kościelne

Obok dziesięciu przykazań Bożych Kościół święty daje swoim dzieciom pięć własnych przykazań. Nie są one nowym prawem obok prawa Bożego, lecz pomocą, byśmy łatwiej i wierniej zachowywali to, co Bóg nam nakazał. Poniżej podajemy najpierw pełny tekst pięciu przykazań kościelnych w brzmieniu tradycyjnym, a następnie krótkie wyjaśnienie każdego z nich, oparte na Katechizmie św. Piusa X i Katechizmie Rzymskim.

Pięć przykazań kościelnych — tekst

Według Katechizmu św. Piusa X przykazań kościelnych jest pięć:

1. Słuchać Mszy świętej w każdą niedzielę i w inne nakazane święta.
2. Pościć w czasie Wielkiego Postu, w Suche Dni i podczas nakazanych Wigilii; nie spożywać mięsa w dni zakazane.
3. Spowiadać się przynajmniej raz w roku i przyjmować Komunię w okresie wielkanocnym, każdy w swojej parafii.
4. Płacić dziesięciny należne Kościołowi, według zwyczajów.
5. Nie zawierać małżeństw w czasie zakazanym, to jest od pierwszej niedzieli Adwentu do Objawienia Pańskiego oraz od pierwszego dnia Wielkiego Postu do oktawy Wielkanocy.

To jest tradycyjny, klasyczny tekst pięciu przykazań kościelnych. W różnych wydaniach katechizmów spotykamy drobne różnice w sformułowaniu, lecz treść pozostaje ta sama: Msza święta w dni nakazane, post i wstrzemięźliwość, doroczna spowiedź i Komunia wielkanocna, utrzymanie Kościoła oraz poszanowanie czasów pokutnych.

Stare a nowe przykazania kościelne — co się zmieniło?

Często pojawia się pytanie o różnicę między starymi a nowymi przykazaniami kościelnymi. Tradycyjny katechizm wymienia ich pięć (w niektórych wydaniach sześć, gdy obowiązek wspierania Kościoła i obowiązek poszanowania czasów pokutnych liczono osobno). W czasach nowszych, a zwłaszcza po reformach posoborowych, w polskich katechizmach utrwaliła się lista nieco inna w sformułowaniach. Najczęściej spotykane nowe brzmienie przykazań kościelnych jest takie:

1. W niedziele i święta nakazane uczestniczyć we Mszy świętej i powstrzymać się od prac niekoniecznych.
2. Przynajmniej raz w roku przystąpić do sakramentu pokuty.
3. Przynajmniej raz w roku, w okresie wielkanocnym, przyjąć Komunię Świętą.
4. Zachowywać nakazane posty i wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych, a w czasie Wielkiego Postu powstrzymywać się od udziału w zabawach.
5. Troszczyć się o potrzeby wspólnoty Kościoła.

Jak widać, różnica między starymi a nowymi przykazaniami nie dotyczy istoty wiary, lecz układu i sformułowania. Treść jest zasadniczo ta sama: Msza święta w dni nakazane, doroczna spowiedź i Komunia wielkanocna, post i wstrzemięźliwość oraz utrzymanie Kościoła. W nowej liście wyodrębniono osobno spowiedź i Komunię, a wprost dopisano powstrzymanie się od zabaw w Wielkim Poście. Z dawnej listy znikło natomiast wyraźne przykazanie o czasach zakazanych dla uroczystych zaślubin oraz dawna forma dziesięciny.

My, trzymając się tradycji przedsoborowej, podajemy jako podstawę brzmienie pięciu przykazań według Katechizmu św. Piusa X, gdyż ono najwierniej oddaje wielowiekową dyscyplinę Kościoła. Nowe sformułowanie nie zaprzecza staremu — wyraża tę samą wolę Kościoła w prostszych słowach. Kto chce poznać pełnię tradycyjnego nauczania, powinien sięgać po stare, klasyczne brzmienie.

Przykazania kościelne a 10 przykazań Bożych — czym się różnią?

Wielu szukających pyta o „10 przykazań kościelnych”. Tu trzeba sprostować częste nieporozumienie: przykazań kościelnych jest pięć, a nie dziesięć. Liczba dziesięć odnosi się do dziesięciu przykazań Bożych, czyli Dekalogu, który Bóg dał Mojżeszowi na górze Synaj. Są to dwie różne rzeczy:

• Dziesięć przykazań Bożych pochodzi wprost od Boga, obowiązuje wszystkich ludzi i jest niezmienne.
• Pięć przykazań kościelnych pochodzi od władzy Kościoła, którą Chrystus mu nadał; dotyczą one konkretnych obowiązków katolika i mogą podlegać dyspensie.

Przykazania kościelne nie są więc czymś obok prawa Bożego ani jego konkurencją — są praktycznym uszczegółowieniem trzeciego przykazania Bożego („Pamiętaj, abyś dzień święty święcił”) oraz innych obowiązków wynikających z wiary. Mówiąc krótko: Dekalog to fundament, a przykazania kościelne to konkretne reguły życia parafialnego, które pomagają nam ten fundament zachować.

Skąd Kościół ma władzę nakazywania?

Może ktoś zapytać: dlaczego mamy słuchać przykazań Kościoła, skoro pochodzą one od ludzi, a nie wprost od Boga? Odpowiedź jest prosta. Sam Jezus Chrystus nadał swojemu Kościołowi władzę nauczania i rządzenia wiernymi. Powiedział do Apostołów:

„A jeśliby i Kościoła nie usłuchał, niech ci będzie jako poganin i celnik.” (Mt 18, 17)

I posyłając ich na cały świat, dodał:

„Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody (…), nauczając je zachowywać wszystko, cokolwiek wam przykazałem.” (Mt 28, 19–20)

Dlatego, jak uczy Katechizm św. Piusa X, bez żadnej wątpliwości jesteśmy zobowiązani do posłuszeństwa Kościołowi, ponieważ tak nakazuje nam sam Chrystus, a nadto przykazania kościelne pomagają nam zachowywać przykazania Boże. Obowiązek ten zaczyna się zwykle wtedy, gdy człowiek osiąga używanie rozumu, a rozmyślne przekroczenie przykazania kościelnego w materii ciężkiej jest grzechem śmiertelnym. Dyspensy od tych przykazań może udzielić jedynie Papież oraz ci, którym dał on tę władzę.

Wyjaśnienie pięciu przykazań

Pierwsze: Msza święta w niedziele i święta

Pierwsze przykazanie nakazuje nam pobożnie uczestniczyć we Mszy świętej w każdą niedzielę oraz w inne święta nakazane. Niedziela jest dniem Pańskim, dniem szczególnie poświęconym służbie Bożej — głównym świętem chrześcijan, podobnie jak szabat był głównym świętem dawnego Izraela z ustanowienia samego Boga:

„Siódmy dzień jest sabat, to jest odpocznienie Pana Boga twego. Nie będziesz weń pełnił żadnej roboty.” (Pwt 5, 14)

Kościół zaleca przy tym uczestnictwo we Mszy parafialnej, byśmy jednoczyli się we wspólnej modlitwie z naszym pasterzem, słuchali głoszonego słowa i pełniej uczestniczyli w Świętej Ofierze. To przykazanie jest ściśle związane z trzecim przykazaniem Bożym, o którym piszemy szerzej w artykule o dziesięciu przykazaniach Bożych.

Drugie: post i wstrzemięźliwość

Drugie przykazanie nakazuje post w czasie Wielkiego Postu, w Suche Dni i w nakazane Wigilie oraz wstrzemięźliwość od mięsa w dni zakazane. Post, według tradycyjnej dyscypliny, polega na spożyciu tylko jednego pełnego posiłku dziennie i powstrzymaniu się od pokarmów zakazanych — z pobłażliwości Kościoła dozwolony jest wieczorem niewielki posiłek.

Po co to wszystko? Katechizm odpowiada: aby lepiej przygotować się do modlitwy, czynić pokutę za popełnione grzechy i strzec się przed nowymi. Wielki Post naśladuje czterdziestodniowy post Chrystusa na pustyni i przygotowuje nas do Wielkanocy. Wstrzemięźliwość piątkowa upamiętnia Mękę Pańską. Warto pamiętać, że ci, których prawo nie zobowiązuje do ścisłego postu, nie są zwolnieni od wszelkiego umartwienia — wszyscy bowiem jesteśmy wezwani do pokuty.

Trzecie: spowiedź i Komunia wielkanocna

Trzecie przykazanie zobowiązuje każdego wiernego, który osiągnął używanie rozumu, do przystąpienia przynajmniej raz w roku do sakramentu pokuty oraz do przyjęcia Komunii świętej w okresie wielkanocnym. Najwłaściwszym czasem dorocznej spowiedzi jest Wielki Post.

Kościół mówi „przynajmniej”, bo gorąco pragnie, byśmy korzystali z tych sakramentów znacznie częściej — częsta spowiedź jest bowiem wielką pomocą w trzymaniu się z dala od grzechu śmiertelnego. Trzeba też dodać, że spowiedź lub Komunia świętokradzka nie wypełnia tego przykazania, gdyż zamiarem Kościoła jest, byśmy przyjmowali sakramenty dla naszego uświęcenia. Jak dobrze przygotować się do tego sakramentu, opisujemy w artykułach o rachunku sumienia i o spowiedzi.

Czwarte: utrzymanie Kościoła

Czwarte przykazanie nakazuje płacenie dziesięcin czy świadczeń ustanowionych „na uznanie najwyższego panowania Boga nad wszystkimi rzeczami oraz na godziwe utrzymanie Jego szafarzy”. Dziś przybiera ono najczęściej formę troski o materialne potrzeby parafii i kapłanów, wedle miejscowego zwyczaju. U podstaw leży sprawiedliwa zasada: kto karmi się dobrami duchowymi, niech wspiera tych, którzy mu ich udzielają.

Piąte: poszanowanie czasów pokutnych

Piąte przykazanie nie zakazuje samego zawierania małżeństwa, lecz uroczystego obchodu zaślubin w czasach pokutnych — od pierwszej niedzieli Adwentu do Objawienia Pańskiego oraz od pierwszego dnia Wielkiego Postu do oktawy Wielkanocy. Chodzi o szczególnie okazałe wesela ze specjalną Mszą i błogosławieństwem ślubnym. Adwent i Wielki Post są bowiem czasami poświęconymi pokucie i modlitwie, którym nie przystoi zewnętrzny przepych.

Przykazania kościelne jako modlitwa — tekst do odmawiania

Dawni katolicy uczyli się przykazań kościelnych na pamięć i powtarzali je razem z pacierzem, podobnie jak dziesięć przykazań Bożych. Nie jest to „modlitwa” w ścisłym znaczeniu — to wyznanie i utrwalenie tego, czego Kościół od nas wymaga — lecz pobożne odmawianie ich pomaga zachować je w pamięci i w sumieniu. Oto krótki tekst pięciu przykazań kościelnych do odmawiania:

Przykazania kościelne są pięć:

1. Ustanowione od Kościoła święta święcić.
2. We Mszy świętej w niedziele i święta nabożnie uczestniczyć.
3. Posty nakazane zachowywać.
4. Przynajmniej raz w roku spowiadać się i w czasie wielkanocnym Komunię świętą przyjmować.
5. W czasach zakazanych zabaw hucznych i wesel nie urządzać.

To jest dawne, skrócone brzmienie używane w polskich pacierzach, wygodne do nauczenia dzieci i do codziennego rachunku sumienia. Dłuższe, pełne sformułowanie podaliśmy wyżej, na początku artykułu. Odmawiając te słowa, prosimy zarazem Boga o łaskę wiernego ich zachowania.

Po co Kościołowi własne przykazania?

Katechizm Rzymski uczy, że pasterze otrzymali władzę nie po to, by obciążać wiernych, lecz by ich prowadzić. Przykazania kościelne są niczym poręcz na drodze do nieba: porządkują nasze życie wokół Mszy świętej, sakramentów i czasów liturgicznych, chronią nas przed letniością i pomagają nam żyć przykazaniami Bożymi w konkretnych obowiązkach każdego roku. Ostatecznie wszystkie one służą jednemu — temu, by łatwiej było nam zachować przykazanie miłości Boga i bliźniego, na którym „zawisł cały Zakon”. Kto wiernie je zachowuje, ten z łatwością trwa w łasce i w jedności z Kościołem.

Często zadawane pytania

Co Biblia mówi o chodzeniu do kościoła?

Pismo Święte ukazuje świętowanie dnia Pańskiego jako wolę samego Boga. Już w Starym Przymierzu Bóg nakazał: „Siódmy dzień jest sabat, to jest odpocznienie Pana Boga twego” (Pwt 5, 14). W Nowym Przymierzu Chrystus dał Apostołom władzę, by Kościół mógł wiążąco określać sposób oddawania Bogu czci — stąd pierwsze przykazanie kościelne o uczestnictwie we Mszy w niedziele i święta nakazane.

Ile jest przykazań kościelnych?

Według tradycyjnego Katechizmu św. Piusa X przykazań kościelnych jest pięć: o Mszy w dni nakazane, o poście i wstrzemięźliwości, o dorocznej spowiedzi i Komunii wielkanocnej, o utrzymaniu Kościoła oraz o poszanowaniu czasów pokutnych.

Czy łamanie przykazania kościelnego jest grzechem?

Tak. Katechizm św. Piusa X uczy, że rozmyślne przekroczenie przykazania kościelnego w materii ciężkiej — na przykład świadome opuszczenie Mszy świętej w niedzielę bez słusznej przyczyny — jest grzechem śmiertelnym, który należy wyznać w spowiedzi.

Kto może udzielić dyspensy od przykazania kościelnego?

Ponieważ przykazania te pochodzą od władzy Kościoła, tylko Papież może od nich dyspensować, a wraz z nim ci, którym udzielił tej władzy — przede wszystkim biskupi i proboszczowie w zakresie im powierzonym.

Jaka jest różnica między starymi a nowymi przykazaniami kościelnymi?

Różnica dotyczy układu i sformułowania, nie istoty. Stare, tradycyjne brzmienie (Katechizm św. Piusa X) wymienia pięć przykazań: o Mszy, o poście, o spowiedzi i Komunii wielkanocnej, o utrzymaniu Kościoła i o czasach zakazanych dla uroczystych zaślubin. Nowsze, posoborowe sformułowanie wyodrębnia osobno spowiedź i Komunię oraz wprost dodaje powstrzymanie się od zabaw w Wielkim Poście. Treść — Msza, sakramenty, post i troska o Kościół — pozostaje ta sama.

Czy przykazań kościelnych jest pięć czy dziesięć?

Przykazań kościelnych jest pięć. Liczba dziesięć dotyczy przykazań Bożych, czyli Dekalogu danego przez Boga Mojżeszowi. To dwie różne rzeczy: Dekalog pochodzi wprost od Boga i obowiązuje wszystkich, a pięć przykazań kościelnych pochodzi od władzy Kościoła i porządkuje konkretne obowiązki katolika.

Jakie jest pierwsze przykazanie kościelne?

Pierwsze przykazanie kościelne nakazuje słuchać Mszy świętej w każdą niedzielę i w inne święta nakazane oraz powstrzymać się w te dni od prac niekoniecznych. Jest ono ściśle związane z trzecim przykazaniem Bożym o świętowaniu dnia Pańskiego.

Aplikacja Iter Fidei zawiera katechizm, modlitwy i psalmy, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Katechizm św. Piusa X, część III, rozdz. 4: Przykazania kościelne; Katechizm Rzymski (Trydencki), część III: O dekalogu i prawie kościelnym; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Mt 18, 17; Mt 28, 19–20; Pwt 5, 14).