Podwyższenie Krzyża Świętego (14 września)

Czym jest Podwyższenie Krzyża Świętego

Podwyższenie Krzyża Świętego to święto obchodzone 14 września, w którym Kościół z wdzięcznością i radością wysławia Krzyż Pana naszego Jezusa Chrystusa jako znak naszego odkupienia. Nie czcimy w nim drewna jako takiego, lecz Chrystusa ukrzyżowanego, który przez Krzyż dokonał naszego zbawienia. Stąd dawna nazwa łacińska — In Exaltatione sanctae Crucis, „w podwyższeniu świętego Krzyża".

To święto krzyża ma podwójne źródło historyczne. Upamiętnia ono najpierw odnalezienie prawdziwego Krzyża w Jerozolimie oraz poświęcenie bazylik wzniesionych przez cesarza Konstantyna na Kalwarii i nad Grobem Świętym, a później także uroczyste przywrócenie relikwii Krzyża do Jerozolimy. Wszystkie te wydarzenia złączyły się w jeden obchód, który Kościół przyjął w całym świecie chrześcijańskim.

Dla nas, którzy przeżywamy rok liturgiczny, święto to wypada na początku jesieni nie przypadkiem. Krzyż zostaje „podniesiony" w chwili, gdy dni stają się coraz krótsze, a ciemność narasta — jako znak Syna Człowieczego, który zwycięża i który ukaże się na końcu czasów.

Odnalezienie Krzyża przez św. Helenę

Najważniejszym wydarzeniem, które dało początek temu świętu, było odnalezienie prawdziwego Krzyża przez św. Helenę, matkę cesarza Konstantyna. Według tradycji odkrycie to dokonało się w Jerozolimie, w miejscu Męki Pańskiej, i właśnie 14 września z owym znalezieniem złączono poświęcenie bazylik konstantyńskich (rok 335).

Dom Guéranger ukazuje, jak głęboko to wydarzenie wpisuje się w plan Bożej Opatrzności:

„Pod koniec roku 311, gdy wojsko Konstantyna przygotowywało się do przejścia z Galii do Italii, Krzyż, wzgardzony przez trzy długie wieki, nagle zajaśniał na bezchmurnym niebie otoczony słowami z ognia: In hoc vince — przez ten znak zwyciężaj!"

— Dom Guéranger, Rok liturgiczny

Rozstrzygająca bitwa przy moście Mulwijskim w październiku 312 roku otworzyła Rzym dla Chrystusa. Z tym tryumfem złączono następnie poświęcenie bazylik wzniesionych przez Konstantyna na Kalwarii — po drogocennym odkryciu Krzyża świętego przez jego matkę, św. Helenę. Krzyż, przez trzy wieki wzgardzony i ukryty, został odnaleziony właśnie tego dnia, aby — jak pisze Guéranger — „obie radości zjednoczyły się w jedną".

Tak więc to, co cesarz ujrzał na niebie jako zapowiedź zwycięstwa, jego matka odnalazła w ziemi Jerozolimy jako rzeczywistą relikwię odkupienia. Znak i rzecz zeszły się w jedno.

Duchowe znaczenie święta

Aby dobrze zrozumieć ten dzień, trzeba — jak uczy Dom Pius Parsch — odróżnić okazję od misterium. Okazją było historyczne znalezienie Krzyża i poświęcenie kościoła Grobu Świętego. Lecz misterium jest ponadczasowe: Kościół wysławia Krzyż Chrystusa jako wieczny znak odkupienia, w którym zawarte jest „zbawienie, życie i zmartwychwstanie".

Krzyż jest sztandarem wojsk Bożych. Dom Guéranger przypomina, że Najświętsza Maryja Panna jest ich Królową, a przez Krzyż miażdży głowę węża i odnosi zwycięstwa nad błędem. Nieprzypadkowo święto przypada w oktawie Narodzenia Maryi: triumf Krzyża dopełnia radość z przyjścia na świat Tej, która wydała Zbawiciela.

Święty Paweł streszcza całą naukę tego dnia w słowach, które znak krzyża czyni naszą codzienną modlitwą:

„Albowiem nauka krzyża tym, co giną, jest głupstwem; tym zaś, co zbawienia dostępują, to jest nam, jest mocą Bożą."

— 1 List do Koryntian 1, 18 (przekład ks. Jakuba Wujka)

A nieco dalej Apostoł dopowiada:

„My zaś opowiadamy Chrystusa ukrzyżowanego: dla Żydów wprawdzie zgorszenie, a dla pogan głupstwo, dla tych zaś, co są wezwani (...) Chrystusa — moc Bożą i mądrość Bożą."

— 1 List do Koryntian 1, 23-24 (przekład ks. Jakuba Wujka)

Oto sedno święta: to, co dla świata jest hańbą i klęską, dla nas jest mocą i mądrością Boga.

Dwa święta Krzyża w dawnym kalendarzu

W tradycyjnym kalendarzu liturgicznym Krzyż czczony był dwukrotnie w ciągu roku. 3 maja obchodzono Znalezienie Krzyża Świętego (Inventio sanctae Crucis), a 14 września — Podwyższenie Krzyża Świętego (Exaltatio sanctae Crucis).

Bł. kardynał Schuster wyjaśnia, że obchód wrześniowy wiązał się pierwotnie z rocznicą znalezienia Krzyża i poświęcenia bazyliki konstantyńskiej, lecz z czasem Łacinnicy dołączyli do niego pamięć o przywróceniu relikwii Krzyża cesarzowi Herakliuszowi przez Persów, którzy oddali ją Patriarsze Zachariaszowi. Dom Parsch ujmuje różnicę między obu świętami obrazowo:

„W maju Krzyż jaśniał w blasku Wielkanocy; we wrześniu jest znakiem Syna Człowieczego przy Jego powtórnym przyjściu."

— Dom Pius Parsch, Rok łaski Kościoła (za feast_notes Iter Fidei)

Dlaczego we wrześniu

Wybór wczesnej jesieni nie jest przypadkowy. Krzyż zostaje „podniesiony" przeciw narastającej ciemności — symbolowi mocy piekła. Kościół podnosi znak Syna Człowieczego, który, jak zapowiada Ewangelia, ukaże się na niebie przy Jego powtórnym przyjściu. Tak święto otwiera nas na rzeczy ostateczne, podobnie jak czyni to później listopadowa zaduma nad zmarłymi.

Jak przeżywać Podwyższenie Krzyża

To święto krzyża świętego zaprasza nas, byśmy nie tylko podziwiali Krzyż, lecz przyjęli go. Oto kilka prostych sposobów:

• Uczcić Krzyż znakiem. Powolny, świadomy znak krzyża na początku dnia jest najprostszym wyznaniem wiary w moc odkupienia.
• Rozważyć Mękę. Droga krzyżowa prowadzi nas krok po kroku za Chrystusem aż na Kalwarię.
• Modlić się słowem. W okresie Męki Kościół w Polsce śpiewa Gorzkie żale — nabożeństwo, które karmi się tym samym misterium Krzyża.
• Łączyć cierpienia z Krzyżem. Każdy trud przyjęty z miłością staje się udziałem w zwycięstwie, które dokonało się na drzewie Krzyża.

Choć główne nabożeństwa pasyjne przypadają w Wielkim Tygodniu, wrześniowe święto przypomina nam, że Krzyż towarzyszy nam przez cały rok jako sztandar i znak nadziei.

Jaką rangę liturgiczną ma to święto

W tradycyjnym kalendarzu rzymskim Podwyższenie Krzyża Świętego obchodzone jest jako święto (łac. festum) w stopniu wyższym, z własnym formularzem mszalnym (introit Nos autem gloriari oportet — „A nam chlubić się należy w krzyżu Pana naszego Jezusa Chrystusa") i własnymi czytaniami. Liturgiczny kolor szat tego dnia jest czerwony — kolor Męki i zwycięstwa przez Krew. Tak więc nie jest to zwykłe wspomnienie, lecz pełny obchód, który Kościół wpisał w sam środek miesiąca września.

Z tym dniem złączony jest też cały „czas Krzyża": następnego dnia, 15 września, przypada wspomnienie Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny — Matka Boleściwa stoi pod Krzyżem, który dnia poprzedniego został wywyższony. Te dwa obchody należy czytać razem.

Modlitwa na Podwyższenie Krzyża Świętego

Kościół tego dnia modli się dawną kolektą, którą możemy uczynić własną modlitwą:

„Boże, który nas dzisiaj radujesz dorocznym obchodem podwyższenia świętego Krzyża, spraw, prosimy, abyśmy w niebie zasłużyli na owoce odkupienia Tego, którego tajemnicę poznaliśmy na ziemi. Przez Chrystusa, Pana naszego. Amen."

— Kolekta ze święta Exaltatio sanctae Crucis (Mszał rzymski)

Krótką, łatwą do zapamiętania modlitwą uwielbienia Krzyża pozostaje także antyfona, którą wierni powtarzają, gdy oddają cześć Krzyżowi:

„Krzyżowi Twojemu kłaniamy się, Panie, i święte zmartwychwstanie Twoje wysławiamy i wielbimy."

Możemy ją połączyć z powolnym znakiem krzyża lub ucałowaniem krzyża świętego w domu.

Parafie pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego

W Polsce istnieje wiele kościołów i parafii pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Świątynia otrzymuje takie wezwanie (tytuł, łac. titulus), gdy zostaje poświęcona ku czci tej właśnie tajemnicy — Krzyża wywyższonego jako znaku odkupienia. Dla takiej wspólnoty 14 września jest świętem patronalnym, czyli dorocznym odpustem, gdy gromadzi się ona szczególnie uroczyście.

Wybór tego wezwania ma głęboki sens: parafia ogłasza, że jej fundamentem nie jest żaden ludzki triumf, lecz Krzyż Chrystusa. Jeśli należymy do takiej wspólnoty, dzień ten warto przeżyć przez udział we Mszy świętej, uczczenie relikwii lub obrazu Krzyża oraz wspólną modlitwę, łącząc się z całym Kościołem, który tego samego dnia wysławia jedno i to samo misterium.

Często zadawane pytania

Kiedy obchodzi się Podwyższenie Krzyża Świętego?

Święto przypada 14 września. W tradycyjnym kalendarzu Kościół czcił Krzyż także 3 maja, jako Znalezienie Krzyża Świętego, lecz to wrześniowe święto pozostaje głównym obchodem ku czci Krzyża.

Kto odnalazł prawdziwy Krzyż?

Według tradycji prawdziwy Krzyż odnalazła w Jerozolimie św. Helena, matka cesarza Konstantyna. Z tym znalezieniem złączono poświęcenie bazylik wzniesionych przez Konstantyna na Kalwarii i nad Grobem Świętym.

Czym różni się Podwyższenie Krzyża od Znalezienia Krzyża?

Znalezienie Krzyża (3 maja) upamiętniało odnalezienie relikwii i jaśniało blaskiem Wielkanocy. Podwyższenie Krzyża (14 września) wiąże się z poświęceniem bazyliki konstantyńskiej oraz przywróceniem Krzyża do Jerozolimy i ukazuje Krzyż jako znak Syna Człowieczego przy Jego powtórnym przyjściu.

Co oznacza słowo „podwyższenie"?

„Podwyższenie" to przekład łacińskiego Exaltatio — uroczyste podniesienie i wywyższenie Krzyża, by wierni mogli go czcić. Wskazuje ono zarazem na wywyższenie samego Chrystusa, który przez Krzyż został wyniesiony i pociągnął wszystkich ku sobie.

Dlaczego czcimy Krzyż, narzędzie śmierci?

Nie czcimy drewna ani kary jako takiej, lecz Chrystusa, który przez Krzyż dokonał naszego odkupienia. Jak pisze św. Paweł, nauka Krzyża jest dla zbawionych „mocą Bożą" (1 Kor 1, 18). Krzyż jest dla nas znakiem zwycięstwa, nie klęski.

Czy Podwyższenie Krzyża to święto czy uroczystość?

W tradycyjnym kalendarzu rzymskim jest to święto (festum) z własnym formularzem mszalnym, czytaniami i czerwonym kolorem szat. Nie jest to zwykłe wspomnienie, lecz pełny obchód ku czci Krzyża, wpisany na stałe na 14 września.

Jaka modlitwa przypada na Podwyższenie Krzyża Świętego?

Kościół modli się tego dnia kolektą: „Boże, który nas dzisiaj radujesz dorocznym obchodem podwyższenia świętego Krzyża...". Łatwą do zapamiętania modlitwą jest też antyfona „Krzyżowi Twojemu kłaniamy się, Panie", którą można połączyć ze znakiem krzyża lub ucałowaniem krzyża w domu.

Co oznacza wezwanie „parafia Podwyższenia Krzyża Świętego"?

Oznacza ono, że dany kościół został poświęcony ku czci tej tajemnicy i ma ją za swój tytuł (patrocinium). Dla takiej wspólnoty 14 września jest świętem patronalnym i dniem odpustu, obchodzonym szczególnie uroczyście.

Zobacz też: krzyz swiety.

Aplikacja Iter Fidei zawiera kalendarz liturgiczny, modlitwy i psalmy, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Dom Guéranger, Rok liturgiczny; bł. kard. Schuster, Liber Sacramentorum; Dom Pius Parsch, Rok łaski Kościoła; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (1 List do Koryntian 1).