Pokuta i nawrócenie: Sakrament i cnota

Pan Jezus wypowiada słowa, które nie pozostawiają miejsca na obojętność: „jeśli pokutować nie będziecie, wszyscy podobnie zginiecie” (Łk xiii, 3). Pokuta nie jest dodatkiem do pobożności ani nastrojem smutku — jest warunkiem zbawienia. W tym artykule wyjaśniamy wprost, czym jest pokuta w dwojakim znaczeniu, jakie nadaje jej Kościół: jako sakrament (czyli spowiedź) oraz jako cnota całego życia chrześcijańskiego.

Czym jest pokuta?

Słowo „pokuta” Kościół rozumie na dwa, ściśle ze sobą związane, sposoby.

Po pierwsze, pokuta jest sakramentem. Katechizm św. Piusa X uczy krótko: „Pokuta, zwana także Spowiedzią, jest sakramentem ustanowionym przez Jezusa Chrystusa dla odpuszczenia grzechów popełnionych po Chrzcie”. Chrzest gładzi grzech pierworodny i wszystkie grzechy popełnione przed jego przyjęciem; ale dla grzechów popełnionych później Pan ustanowił osobne lekarstwo — władzę odpuszczania, którą dał Apostołom w dniu zmartwychwstania: „Weźmijcie Ducha Świętego: którym grzechy odpuścicie, są im odpuszczone, a którym zatrzymacie, są zatrzymane” (por. J xx, 22–23).

Po drugie, pokuta jest cnotą — stałym usposobieniem duszy, która żałuje za grzechy i pragnie za nie wynagrodzić Bogu. Ta cnota wyraża się w czynach pokutnych: poście, modlitwie, jałmużnie i przyjętym cierpieniu. Sakrament gładzi winę; cnota pokuty przenika całe życie i nie kończy się po wyjściu z konfesjonału.

Dlaczego sakrament nosi właśnie tę nazwę? Katechizm odpowiada: „dlatego, że aby uzyskać odpuszczenie grzechów, trzeba je obrzydzić sobie z żalem, oraz dlatego, że ten, kto popełnił winę, powinien poddać się karze, którą nakłada kapłan”. Pokuta i nawrócenie są więc dwiema stronami jednej rzeczywistości: odwrócić się od grzechu i zwrócić się ku Bogu.

Sakrament pokuty: jak się wyspowiadać

Sakrament składa się z czterech części: żal, spowiedź i zadośćuczynienie ze strony penitenta oraz rozgrzeszenie kapłana. Aby dobrze przystąpić do spowiedzi, Katechizm wymienia pięć rzeczy:

1. Rachunek sumienia — uważne przypomnienie sobie grzechów popełnionych od ostatniej dobrej spowiedzi.
2. Żal za grzechy — „niezadowolenie duszy, przez które obrzydzamy sobie popełnione grzechy”, że obraziliśmy Boga; wzbudzamy go zwykle, odmawiając akt skruchy.
3. Mocne postanowienie poprawy — szczera wola więcej nie grzeszyć.
4. Szczera spowiedź — wyraźne oskarżenie się z grzechów przed kapłanem.
5. Zadośćuczynienie — wypełnienie pokuty, którą zadaje spowiednik.

Z tych części, naucza Katechizm, „najbardziej konieczny jest żal, ponieważ bez niego nigdy nie można uzyskać odpuszczenia grzechów”. Dlatego zanim zaczniemy rachunek sumienia, „powinniśmy przede wszystkim z całego serca prosić Pana, aby nam dał światło do poznania wszystkich naszych grzechów oraz siłę do obrzydzenia ich sobie”.

Skutki tego sakramentu są ogromne. Przywraca on łaskę uświęcającą, „zamienia karę wieczną na karę doczesną”, przywraca zasługi dobrych uczynków utracone przez grzech śmiertelny i „przywraca sumieniu pokój”. Dla każdego, kto po Chrzcie popełnił grzech śmiertelny, sakrament ten jest konieczny do zbawienia.

Pokuta jako cnota: czyny pokutne

Tu spotykamy drugie znaczenie słowa. Wezwanie Chrystusa „jeśli pokutować nie będziecie” (Łk xiii, 5) nie ogranicza się do jednorazowego aktu spowiedzi — domaga się ducha pokuty na co dzień. Tradycja katolicka wskazuje trzy klasyczne dzieła pokutne, zakorzenione w Piśmie Świętym.

Post

Post umartwia ciało i podporządkowuje je duchowi. Prorok Joel woła w imieniu Boga: „Nawróćcie się do mnie ze wszystkiego serca waszego w poście i w płaczu i w żalu” (Joel ii, 12). Post nie jest celem samym w sobie — jest znakiem skruchy i ćwiczeniem woli, która uczy się mówić „nie” samej sobie, aby móc powiedzieć „tak” Bogu. Cały okres pokuty Kościół otwiera w Środę Popielcową, gdy posypanie głów popiołem przypomina nam: „prochem jesteś i w proch się obrócisz”.

Modlitwa

Modlitwa podnosi duszę ku Bogu i wyprasza łaskę nawrócenia. „Dobra jest modlitwa z postem” (Tb xii, 8). Bez modlitwy post staje się jedynie dietą, a jałmużna — filantropią; to modlitwa nadaje czynom pokutnym ich nadprzyrodzoną wartość.

Jałmużna

Jałmużna jest miłosierdziem okazanym bliźniemu i naprawą krzywd przez dobro czynione innym. Pismo mówi o niej z mocą: „jałmużna od wszelkiego grzechu i od śmierci wybawia” (Tb iv, 11) oraz „ona oczyszcza grzechy” (Tb xii, 9). Kościół łączy ją z uczynkami miłosierdzia co do ciała i co do duszy — od nakarmienia głodnych po napominanie grzeszących i modlitwę za żywych i umarłych.

Zadośćuczynienie: dlaczego nie wystarczy „przeprosić”

Wielu pyta: skoro Bóg odpuszcza grzech w spowiedzi, po co jeszcze czynić pokutę? Odpowiada na to Katechizm Rzymski (Soboru Trydenckiego): w sakramencie odpuszczona zostaje wina i kara wieczna, lecz często pozostaje jeszcze kara doczesna, którą sprawiedliwość Boża każe odpokutować — czy to tu na ziemi, czy w czyśćcu. Zadośćuczynienie nie „dopłaca” za zbawienie, które jest darem; jest owocem prawdziwej skruchy i lekarstwem, które leczy złe nawyki pozostawione przez grzech.

Dlatego spowiednik zadaje pokutę — modlitwę lub dobry uczynek „na zadośćuczynienie za jego grzechy”. Przyjęcie jej i wierne wypełnienie jest nieodłączną częścią sakramentu, a nie czymś dobrowolnym. Cnota pokuty idzie dalej: dobrowolne posty, jałmużny i cierpienia ofiarowane Bogu wynagradzają za nasze grzechy i za grzechy bliźnich.

Pokuta po spowiedzi: jak ją wypełnić

Pokuta zadana po spowiedzi to konkretny czyn — najczęściej modlitwa — który kapłan nakłada na penitenta na koniec wyznania grzechów, zaraz przed lub po rozgrzeszeniu. Bywa to kilka Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo, dziesiątka różańca, psalm pokutny albo wskazany dobry uczynek. Nie jest to „kara” w ludzkim sensie, lecz lekarstwo: spłata kary doczesnej i ćwiczenie, które ma usunąć złe skłonności pozostawione przez grzech.

Kiedy ją odmówić? Dobrym zwyczajem jest wypełnić zadaną pokutę niezwłocznie po wyjściu z konfesjonału, jeszcze w kościele, póki serce jest skruszone i póki o niej pamiętamy. Jeśli kapłan wyznaczył pokutę rozłożoną w czasie (na przykład modlitwę przez tydzień), należy ją wykonać wiernie i w całości. Gdyby ktoś zapomniał treści zadanej pokuty, nie popełnia grzechu, lecz roztropnie jest odmówić coś równoważnego; w razie wątpliwości można spytać spowiednika przy następnej okazji.

Czy niewypełniona pokuta unieważnia spowiedź? Nie — rozgrzeszenie pozostaje ważne, a grzechy są odpuszczone. Jednak świadome i dobrowolne zaniedbanie zadanej pokuty jest samo w sobie grzechem, ponieważ zadośćuczynienie należy do istoty sakramentu. Pozostaje też wówczas niespłacona kara doczesna, którą trzeba będzie odpokutować inaczej — przez inne dobre uczynki, odpusty lub w czyśćcu.

Dziesiątka różańca jako pokuta

Częstą pokutą zadawaną w konfesjonale jest dziesiątka różańca — jedna tajemnica, czyli jedno Ojcze nasz, dziesięć Zdrowaś Maryjo i Chwała Ojcu. Dlaczego właśnie ona? Łączy w jednym akcie wszystkie trzy klasyczne dzieła pokutne: jest modlitwą, wymaga drobnego umartwienia czasu i uwagi, a rozważanie tajemnicy zwraca duszę ku Bogu zamiast ku sobie.

Aby odmówić dziesiątkę jako pokutę:

1. Przeżegnaj się i wzbudź intencję: ofiarujesz tę modlitwę na zadośćuczynienie za swoje grzechy.
2. Odmów Ojcze nasz.
3. Odmów dziesięć razy Zdrowaś Maryjo, rozważając jedną tajemnicę (np. radosną, bolesną lub chwalebną — kapłan może wskazać którą).
4. Zakończ Chwała Ojcu.

Jeśli spowiednik nie określił tajemnicy, można wybrać dowolną; w okresie Wielkiego Postu szczególnie odpowiednie są tajemnice bolesne, rozważające mękę Pańską. Pełny przebieg modlitwy wyjaśniamy w przewodniku o różańcu.

Pokuta — synonimy i bliskie słowa

Bywa, że szukamy słowa „pokuta” jako hasła do określenia — w słowniku, w krzyżówce albo po prostu chcąc je dobrze zrozumieć. Warto wtedy odróżnić synonimy od pojęć pokrewnych, bo nie wszystkie znaczą to samo.

• Skrucha, żal za grzechy, ekspiacja, zadośćuczynienie, nawrócenie — to słowa najbliższe pokucie jako cnocie; oddają wewnętrzny zwrot serca ku Bogu i wynagrodzenie za winę.
• Spowiedź, sakrament pojednania — to nazwy pokuty jako sakramentu.
• Umartwienie, post, wstrzemięźliwość — to konkretne czyny pokutne, którymi cnota pokuty się wyraża.

Pokuta nie jest natomiast samym „smutkiem” ani „karą” w ludzkim znaczeniu: jej istotą jest skrucha, czyli żal, że obraziliśmy Boga, połączony z postanowieniem poprawy.

Rodzaje pokuty: jakie pokuty zadaje się po spowiedzi

W praktyce konfesjonału pokuta zadawana przez kapłana przybiera kilka stałych form. Wszystkie mają jeden cel — zadośćuczynić za grzech i wyleczyć złe skłonności — a spowiednik dobiera je do stanu i możliwości penitenta:

• Modlitwy ustne — najczęściej kilka Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo, dziesiątka różańca lub Chwała Ojcu.
• Psalmy pokutne — zwłaszcza psalm Miserere (Ps l wg Wujka), klasyczna modlitwa skruszonego serca.
• Akt strzelisty lub akt skruchy odmawiany przez wyznaczony czas.
• Dobry uczynek — jałmużna, pojednanie z bliźnim, naprawienie wyrządzonej krzywdy, dzieło miłosierdzia.
• Umartwienie — drobny post, rezygnacja z przyjemności, nawiedzenie Najświętszego Sakramentu.

Niezależnie od formy pokuta zadana po spowiedzi jest zawsze proporcjonalna i wykonalna; jeśli wydaje się nam za trudna lub niejasna, możemy spokojnie poprosić kapłana o jej zmianę lub wyjaśnienie, zanim opuścimy konfesjonał.

„Pokuta” po angielsku i po łacinie

Polskie słowo pokuta ma w językach kościelnych dwa odpowiedniki, zależnie od znaczenia. Sakrament to po łacinie Paenitentia, a po angielsku Penance (sakrament „the Sacrament of Penance”). Gdy mówimy o nawróceniu serca i czynie pokutnym, łacina używa słowa paenitentia w sensie skruchy, a angielszczyzna często repentance (skrucha, żal) oraz penance (czyn pokutny zadany lub podjęty). Sama zadana po spowiedzi pokuta to po angielsku a penance. Warto znać te terminy, korzystając z mszalika lub modlitewnika łacińsko-polskiego.

Często zadawane pytania

Co to jest pokuta?

Pokuta to słowo o dwóch znaczeniach. Jest to sakrament — zwany też spowiedzią — ustanowiony przez Chrystusa dla odpuszczenia grzechów popełnionych po Chrzcie. Jest to także cnota, czyli stałe usposobienie duszy żałującej za grzechy, wyrażające się w czynach pokutnych: poście, modlitwie, jałmużnie i zadośćuczynieniu.

Czym różni się pokuta od spowiedzi?

W ścisłym sensie to ten sam sakrament: Katechizm mówi, że „Pokuta, zwana także Spowiedzią”, jest jedną rzeczywistością. „Spowiedź” podkreśla jedną część — wyznanie grzechów kapłanowi; „pokuta” obejmuje całość: żal, wyznanie, zadośćuczynienie i rozgrzeszenie, a w szerszym znaczeniu także cnotę i czyny pokutne.

Co to jest zadośćuczynienie i czy trzeba je wypełnić?

Zadośćuczynienie to „modlitwa lub inny dobry uczynek, który spowiednik nakłada penitentowi”. Tak — jego przyjęcie i wypełnienie jest jedną z części sakramentu, a nie sprawą dobrowolną. Odpowiada ono za karę doczesną pozostałą po odpuszczeniu winy.

Czy dobrze jest często się spowiadać?

Tak. Katechizm uczy: „Bardzo dobrze jest często się spowiadać, ponieważ sakrament Pokuty nie tylko gładzi grzechy, lecz nadto daje łaski potrzebne, aby ich unikać na przyszłość”.

Jakie są czyny pokutne?

Trzy klasyczne dzieła pokuty to post, modlitwa i jałmużna, potwierdzone przez Pismo (Joel ii, 12; Tb xii, 8). Dołączają do nich uczynki miłosierdzia co do ciała i co do duszy oraz cierpienia przyjmowane i ofiarowane Bogu w duchu skruchy.

Kiedy wypełnić pokutę zadaną po spowiedzi?

Najlepiej niezwłocznie po spowiedzi, jeszcze w kościele, póki serce jest skruszone, a pokuta dobrze pamiętana. Jeśli kapłan zadał modlitwę rozłożoną w czasie, trzeba ją wykonać wiernie i w całości. Świadome zaniedbanie zadanej pokuty jest grzechem, choć samo rozgrzeszenie pozostaje ważne.

Dlaczego jako pokutę zadaje się dziesiątkę różańca?

Ponieważ jedna dziesiątka — Ojcze nasz, dziesięć Zdrowaś Maryjo i Chwała Ojcu z rozważaniem tajemnicy — łączy modlitwę, drobne umartwienie i zwrócenie duszy ku Bogu. Jest pokutą krótką, lecz pełną, dostosowaną do każdego penitenta.

Jak jest „pokuta” po angielsku?

Sakrament to po angielsku Penance (the Sacrament of Penance), po łacinie Paenitentia. Skruchę i nawrócenie serca oddaje angielskie repentance, a konkretną pokutę zadaną po spowiedzi — a penance.

Jakie pokuty zadaje się po spowiedzi?

Najczęściej są to modlitwy ustne (Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo, dziesiątka różańca), psalm pokutny (np. Miserere), akt skruchy, a także dobry uczynek — jałmużna, pojednanie z bliźnim lub drobne umartwienie. Spowiednik dobiera pokutę do możliwości penitenta; zawsze jest ona proporcjonalna i wykonalna.

Jaki jest synonim słowa „pokuta”?

Najbliższe znaczeniowo są: skrucha, żal za grzechy, zadośćuczynienie, ekspiacja i nawrócenie (gdy mówimy o cnocie), oraz spowiedź i sakrament pojednania (gdy mówimy o sakramencie). Pokrewne są też umartwienie i post jako konkretne czyny pokutne.

Czy niewypełnienie pokuty unieważnia spowiedź?

Nie. Rozgrzeszenie jest ważne, a grzechy odpuszczone. Jednak dobrowolne zaniedbanie zadośćuczynienia jest osobnym grzechem, bo należy ono do istoty sakramentu, a niespłacona kara doczesna pozostaje do odpokutowania w inny sposób lub w czyśćcu.

Pokuta jest drogą powrotu do Ojca — najpierw przez sakrament, który gładzi grzech, potem przez cnotę, która strzeże serca. Do niej właśnie wzywała Najświętsza Panna, gdy ukazała się w La Salette, wypłakując los grzeszników i prosząc o nawrócenie. Możesz dziś przygotować się do spowiedzi przez dobry rachunek sumienia, zrozumieć przebieg samego sakramentu w naszym przewodniku o spowiedzi, a czas Wielkiego Postu uczynić szkołą postu, modlitwy i jałmużny — choćby przez nabożeństwo Gorzkich żali, w którym rozważamy mękę Pańską.

• Katechizm św. Piusa X, Część IV, Rozdział 6: O Pokucie; Część V, Rozdział 4: Uczynki miłosierdzia.
• Katechizm Rzymski (Soboru Trydenckiego), Część II: O sakramencie pokuty i zadośćuczynieniu.
• Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka: Ewangelia wg św. Łukasza xiii, 1–5; Księga Tobiasza iv, 11; xii, 8–9; Księga Joela ii, 12.

Aplikacja Iter Fidei zawiera katechizm, modlitwy i psalmy, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła.