Księga Tobiasza

Księga Tobiasza należy do najłagodniejszych i najbardziej praktycznych ksiąg Starego Testamentu. W czternastu krótkich rozdziałach pokazuje starca, który z narażeniem życia wciąż grzebie zmarłych, młodą kobietę przygniecioną hańbą, archanioła, który chodzi drogami Medii pod postacią przewodnika najętego na podróż, i noc poślubną spędzoną na modlitwie. Uczy się z niej jałmużny, cierpliwości, czci dla rodziców, świętości małżeństwa i ufności w Opatrzność: wszystko jest tu opowieścią i wszystko jest nauką.

Słowo o imionach, aby uniknąć częstego zamieszania. Wulgata i ks. Wujek nazywają ojca i syna tym samym imieniem, Tobiasz (Tobias). Tekst grecki nazywa ojca Tobit, a syna Tobias; stąd w niektórych Bibliach mowa o Tobicie. To ta sama księga. Biblia Tysiąclecia, której używa się w szkole i w parafii, tłumaczy ją z greki, a Wujek za Wulgatą z tekstu, który przełożył św. Hieronim: rozdziały są te same, ale numeracja wersetów, a miejscami i treść, wyraźnie się różnią.

Kim był Tobiasz?

Stary Tobiasz był Izraelitą „z pokolenia i z miasta Neftali” (Tb 1,1), który już jako młodzieniec, gdy wszyscy szli czcić złote cielce Jeroboama, sam chodził do Jerozolimy, by oddać pokłon Panu. Uprowadzony do Niniwy z żoną Anną i synem, zachowywał Prawo wśród pogan: „łaknących żywił i nagim odzienie dawał, a umarłym i zabitym pogrzeb z pilnością sprawiał” (Tb 1,20). Syn, który nosi jego imię, jest młodzieńcem z podróży z aniołem i mężem Sary. Imię Tobiasz znaczy po hebrajsku Pan jest dobry: cała historia jest tego dowodem.

Kto napisał Księgę Tobiasza?

Tradycja przyjmowała tę księgę jako dzieło obu Tobiaszów. Zanim anioł zniknie, poleca im: „wy błogosławcie Boga i opowiadajcie wszystkie dziwy jego!” (Tb 12,20), a następny werset mówi, że tak uczynili. W tekście greckim pierwsze rozdziały opowiada zresztą w pierwszej osobie stary Tobiasz. Według tego zdania ojciec i syn spisali to, co najważniejsze, a inna ręka dodała ostatni rozdział, który mówi o śmierci syna w wieku dziewięćdziesięciu dziewięciu lat (Tb 14,16).

W Wulgacie całe opowiadanie jest w trzeciej osobie, bo św. Hieronim pracował na egzemplarzu „chaldejskim”, czyli aramejskim. W przedmowie wyjaśnia, że znawca obu języków oddawał mu ustnie tekst aramejski po hebrajsku, a on dyktował go po łacinie, i że praca zajęła jeden dzień. Dlatego Wulgata jest w kilku miejscach krótsza od greki, ale ma też własne ustępy, jak rady o wstrzemięźliwości w trzy pierwsze noce.

Wielu współczesnych egzegetów widzi w niej późniejsze dzieło nieznanego autora i raczej budującą opowieść niż historię. Tradycja Kościoła czytała ją jako prawdziwą historię, a Papieska Komisja Biblijna (23 czerwca 1905) przypomniała, że ksiąg przyjmowanych jako historyczne nie należy tłumaczyć inaczej bez mocnych racji.

Kiedy powstała Księga Tobiasza?

Opowiadanie dzieje się w czasie niewoli asyryjskiej, po uprowadzeniu pokoleń królestwa północnego. Tobiasz został pojmany „za dni Salmanasara, króla asyryjskiego” (Tb 1,2) i żył jeszcze za Sennacheryba, którego ucieczkę z Judy księga wspomina (Tb 1,21), a którą szerzej opisuje IV Księga Królewska w rozdziale 19 (2 Krl w Bibliach współczesnych).

Według lektury tradycyjnej księgę spisano w czasie niewoli, w VII wieku przed Chrystusem, poza ostatnim rozdziałem. Współcześni badacze datują ją raczej na III lub II wiek przed Chrystusem. Fragmenty aramejskie i hebrajskie odnalezione w Qumran potwierdziły przynajmniej istnienie semickiego oryginału, o którym mówił św. Hieronim.

O czym jest Księga Tobiasza? Streszczenie

Sprawiedliwy z Neftali (rozdziały 1-3)

Rozdział 1 przedstawia starego Tobiasza, skazanego przez Sennacheryba na śmierć za grzebanie zabitych. W rozdziale 2, w dzień święta, zostawia obiad, by zabrać ciało Izraelity zabitego na ulicy. Zmęczony pogrzebem zasypia pod ścianą, a gorący gnój z gniazda jaskółczego oślepia go. Tekst podaje przyczynę: „A to doświadczenie dlatego Bóg nań przypuścił, żeby potomkom dany był przykład cierpliwości jego jak i świętego Joba” (Tb 2,12). Wyśmiewany przez krewnych odpowiada: „jesteśmy synami świętych i owego żywota czekamy, który Bóg da tym, co wiary swej nigdy nie odmieniają od niego” (Tb 2,18).

Rozdział 3 jest osią księgi. Tobiasz prosi Boga, by zabrał go ze świata. Tego samego dnia w Rages w Medii Sara, córka Raguela, zostaje znieważona przez służącą: „była bowiem wydana za siedmiu mężów, a czart imieniem Asmodeusz pomordował ich, skoro do niej weszli” (Tb 3,8). Pości przez trzy dni i modli się ze łzami, a obie modlitwy wznoszą się razem: „Tegoż czasu modlitwy obojga wysłuchane zostały przed oczyma chwały Boga najwyższego” (Tb 3,24), i „posłany został święty anioł Pański Rafał, aby uzdrowić ich oboje” (3,25).

Nauki ojca i wyruszenie w drogę (rozdziały 4-6)

Sądząc, że jest bliski śmierci, stary Tobiasz daje synowi rady z rozdziału 4, mały traktat moralności domowej, i posyła go do Rages po dziesięć talentów pożyczonych niegdyś Gabelowi.

W rozdziale 5 chłopiec wychodzi szukać towarzysza i znajduje „młodzieńca okazałego, który stał przepasany i jakby gotowy do drogi” (Tb 5,5), nie wiedząc, że to anioł. Ten przedstawia się: „ja jestem Azariasz, syn Ananiasza wielkiego” (Tb 5,18). Anna płacze, a ojciec ją pociesza: „wierzę bowiem, że anioł Boży dobry poprowadzi go” (Tb 5,27).

„A Tobiasz poszedł i pies za nim pobiegł” (Tb 6,1). Pierwszego wieczoru nad Tygrysem „okrutna ryba wyszła, aby go pożreć” (Tb 6,2). Tobiasz wyciąga ją na brzeg i zachowuje serce, żółć i wątrobę, a Rafał zapowiada mu, że ma poślubić Sarę, swoją krewną (Tb 6,16-22).

Małżeństwo Tobiasza i Sary (rozdziały 7-10)

Raguel, uspokojony przez anioła, łączy młodych: „Bóg Abrahama i Bóg Izaaka i Bóg Jakuba niech będzie z wami, i niechaj on was złączy, i niech wypełni błogosławieństwo swoje nad wami” (Tb 7,15).

Rozdział 8 opowiada o nocy poślubnej. Tobiasz pali kawałek wątroby, a „anioł Rafał pojmał czarta i związał go na puszczy górnego Egiptu” (Tb 8,3). Małżonkowie modlą się razem; około piania kogutów Raguel, który kazał już wykopać grób, posyła służącą, a ta „znalazła ich żywych i zdrowych, śpiących razem obok siebie” (Tb 8,15). Rafał odbiera pieniądze od Gabela (rozdział 9), a w Niniwie Anna wypatruje syna na wszystkich drogach i płacze: „światłość oczu naszych, podporę starości naszej” (Tb 10,4).

Uzdrowienie i objawienie Rafała (rozdziały 11-12)

W rozdziale 11 anioł i młodzieniec wyprzedzają karawanę. „Wtedy przybiegł naprzód pies, który był z nim w drodze, i jakby poseł przyszedłszy cieszył się kręcąc ogonem swoim” (Tb 11,9). Syn smaruje oczy ojca żółcią ryby, „i poczęło bielmo z oczu jego schodzić jak błonka jaja” (11,14). Starzec widzi i woła: „Błogosławię cię, Panie, Boże izraelski, iżeś ty mię skarał i tyś mię uzdrowił, a oto ja widzę Tobiasza, syna mego” (Tb 11,17).

Gdy ojciec i syn chcą dać przewodnikowi połowę majątku, ten ujawnia się w rozdziale 12. Wzywa do błogosławienia Boga i wyjawia swoje imię: „Jam jest bowiem anioł Rafał, jeden z siedmiu, którzy stoimy przed Panem” (Tb 12,15).

Pieśń i ostatnie słowa (rozdziały 13-14)

Rozdział 13 to dziękczynna pieśń starego Tobiasza: „Wielkiś jest, Panie, na wieki, i na wszystkie wieki królestwo twoje” (Tb 13,1). Wznosi się ona do proroctwa o odnowionej Jerozolimie: „Bramy jerozolimskie z szafiru i szmaragdu będą zbudowane” (Tb 13,21), „a po ulicach jego będą śpiewać Alleluja” (Tb 13,22). Ojcowie widzieli w tym, poza miastem odbudowanym po wygnaniu, Kościół i niebieskie Jeruzalem, które św. Jan ogląda w 21 rozdziale Apokalipsy.

W rozdziale 14 starzec, który po odzyskaniu wzroku żył jeszcze czterdzieści dwa lata, przed śmiercią zapowiada zagładę Niniwy, powrót wygnańców i nawrócenie narodów: „I opuszczą poganie bałwany swoje, i przyjdą do Jeruzalem” (Tb 14,8). Młody Tobiasz wraca do teściów, zamyka im oczy i umiera w starości, a cały jego ród trwa „w świętym żywocie i w świętym obcowaniu” (14,17).

Plan wydarzeń Księgi Tobiasza

1. Pobożność starego Tobiasza w Neftali i w Niniwie; grzebanie zabitych (rozdział 1).
2. Ślepota Tobiasza i jego cierpliwość (rozdział 2).
3. Modlitwa Tobiasza w Niniwie i modlitwa Sary w Rages; posłanie Rafała (rozdział 3).
4. Nauki ojca dla syna (rozdział 4).
5. Spotkanie z Azariaszem, czyli Rafałem, i wyruszenie w drogę (rozdział 5).
6. Ryba z Tygrysu i zapowiedź małżeństwa z Sarą (rozdział 6).
7. Przyjęcie u Raguela i zaślubiny (rozdział 7).
8. Noc poślubna, uwięzienie Asmodeusza, modlitwa małżonków (rozdział 8).
9. Rafał odbiera pieniądze od Gabela; uczta weselna (rozdział 9).
10. Niepokój Anny i Tobiasza w Niniwie; wyjazd młodych (rozdział 10).
11. Powrót, pies zwiastun, uzdrowienie ojca (rozdział 11).
12. Rafał ujawnia, kim jest (rozdział 12).
13. Pieśń dziękczynna starego Tobiasza (rozdział 13).
14. Śmierć ojca, proroctwo o Niniwie i Jerozolimie, ostatnie lata syna (rozdział 14).

Modlitwa Sary (Tb 3)

Sara, znieważona przez służącą, nie odpowiada wyzwiskiem. Zamyka się w górnej komnacie, pości i „trwając na modlitwie, z płaczem prosiła Boga, aby ją od tego urągania wybawił” (Tb 3,11). Jej modlitwa zaczyna się od błogosławieństwa: „Błogosławione jest imię twoje, Boże ojców naszych, który po zagniewaniu miłosierdzie czynisz, a czasu utrapienia grzechy odpuszczasz tym, którzy cię wzywają” (Tb 3,13). Potem zwraca się do Boga całą sobą: „Do ciebie, Panie, oblicze moje obracam, do ciebie podnoszę oczy moje” (3,14), wyznaje czystość swojego serca, „A męża z bojaźnią twoją, a nie dla pożądliwości mojej zgodziłam się pojąć” (3,18), i kończy ufnością, którą powtarzają pokolenia strapionych: „bo po niepogodzie pogodę czynisz, a po płaczu i żałobie pociechę wlewasz” (Tb 3,22).

Modlitwa Tobiasza i Sary (Tb 8)

Nocą poślubną Tobiasz mówi do Sary: „Wstań, Saro, a módlmy się do Boga dziś i jutro i pojutrze” i dodaje: „bośmy synowie świętych, a nie możemy tak się łączyć jak narody, które nie znają Boga” (Tb 8,4-5). Modlą się razem: „Panie, Boże ojców naszych, niech cię błogosławią niebiosa i ziemie, i morze, i źródła, i rzeki, i wszystkie stworzenia twoje, które w nich są. Tyś stworzył Adama z mułu ziemi i dałeś mu na pomoc Ewę” (8,7-8). Tobiasz wyznaje: „A teraz, Panie, ty wiesz, że nie dla lubieżności biorę siostrę moją za żonę, ale tylko dla miłości potomstwa, w którym by było błogosławione imię twoje na wieki wieków” (8,9), a Sara prosi: „Zmiłuj się nad nami, Panie, zmiłuj się nad nami, i niech się oboje wespół zestarzejemy w zdrowiu” (Tb 8,10).

W Wulgacie i u Wujka modlitwa obejmuje wersety 4-10 rozdziału 8. Nowsze lekcjonarze ślubne, wydane po 1969 roku, cytują ją według numeracji greckiej jako Tb 8,4b-8; tekst grecki jest nieco krótszy, ale to ta sama modlitwa.

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Jałmużna i uczynki miłosierdzia

Księga jest przede wszystkim szkołą miłości bliźniego: „bo jałmużna od wszelkiego grzechu i od śmierci wybawia, a nie dopuści duszy iść do ciemności” (Tb 4,11); „albowiem jałmużna od śmierci wybawia, ona oczyszcza grzechy i czyni, że się znajduje miłosierdzie i żywot wieczny” (Tb 12,9). Św. Polikarp w liście do Filipian już podejmuje tę naukę, a św. Cyprian rozwija ją w traktacie o dobrych uczynkach i jałmużnie: nie że jałmużna zastępuje łaskę, lecz że jest owocem żywej wiary, który usposabia do miłosierdzia. Rada ojca jest miarą dla każdej kieszeni: „Jeśli będziesz miał wiele, hojnie dawaj; jeśli mało będziesz miał, staraj się i mało chętnie udzielać” (4,9). Wśród uczynków miłosierdzia względem ciała Kościół liczy grzebanie umarłych, a stary Tobiasz pozostaje jego wzorem.

Modlitwa, post i aniołowie

„Dobra jest modlitwa z postem, a jałmużna więcej znaczy, niźli chowanie skarbów złota” (Tb 12,8). Trzy uczynki pokutne Kazania na górze są tu już połączone. Słowa Rafała „ja ofiarowałem modlitwę twoją Panu” (Tb 12,12) należą do najjaśniejszych świadectw Pisma o posłudze aniołów, którzy zanoszą nasze modlitwy przed Boga, jak anioł ze złotą kadzielnicą w Apokalipsie. Księga Tobiasza jest jedyną księgą Pisma, która wymienia imię Rafała; św. Grzegorz Wielki tłumaczy je jako lekarstwo Boże. O archaniele i jego towarzyszach przeczytasz we wpisie Archaniołowie, a o aniele, który towarzyszy każdemu z nas, w modlitwie do Anioła Stróża.

Małżeństwo chrześcijańskie

Nauka Rafała z rozdziału 6 jest dla małżonków sercem księgi. Diabeł ma moc nad tymi, „którzy w małżeństwo tak wstępują, że Boga od siebie i ze serca swego wyrzucają, a swej lubości tak zadość czynią, jak koń i muł, które rozumu nie mają” (Tb 6,17). Anioł prosi Tobiasza, by przez trzy dni żył we wstrzemięźliwości i na modlitwie; stąd w krajach katolickich dawny zwyczaj tzw. nocy Tobiaszowych. Księga podaje w ten sposób cele małżeństwa: wzajemne uświęcenie, potomstwo i chwałę Bożą. Więcej o tym sakramencie znajdziesz we wpisie o sakramencie małżeństwa.

Ryba, pies i figura Chrystusa

Św. Ambroży w traktacie De Tobia nazywa tę księgę prorocką. Św. Beda Czcigodny w swoim alegorycznym komentarzu czyta w niej tajemnice Chrystusa i Kościoła: młody Tobiasz, jedyny syn posłany daleko, by przyprowadzić oblubienicę i przywrócić ojcu światło, jest figurą Chrystusa; ryba, która chciała go pożreć, jest figurą dawnego wroga, pokonanego i zamienionego w lekarstwo. Pies, który idzie za młodzieńcem i wyprzedza go w drodze powrotnej, szczegół, który każdy czytelnik pamięta, mówi o Opatrzności sięgającej aż do drobiazgów podróży.

Najważniejsze wersety Księgi Tobiasza

• Złota reguła (Tb 4,16): „Czegobyś nie chciał, aby ci kto inny czynił, patrz, abyś kiedy i ty drugiemu nie czynił.” Pan Jezus podaje ją w formie pozytywnej: „Wszystko więc, cokolwiek chcecie, aby wam ludzie czynili, i wy im czyńcie” (Mt 7,12).
• Cześć dla matki (Tb 4,3-4): „miej w czci matkę twoją po wszystkie dni żywota jej; bo pamiętać masz, jakie i jak wielkie niebezpieczeństwa zniosła dla ciebie w swym żywocie.”
• Pycha (Tb 4,14): „Pysze nigdy w myśli twojej ani w słowie twoim panować nie dopuszczaj, bo od niej początek wzięło wszystko zatracenie.”
• Ufność ubogich (Tb 4,23): „ubogi wprawdzie żywot wiedziemy, ale wiele dóbr mieć będziemy, jeśli będziemy bać się Boga”.
• Próba sprawiedliwego (Tb 12,13): „A ponieważ byłeś przyjemny Bogu, potrzeba było, aby cię pokusa doświadczyła.”
• Bóg, który karze i zbawia (Tb 13,2): „albowiem ty karcisz i zbawiasz, przywodzisz do otchłani i znowu wywodzisz, a nie masz kto by uszedł ręki twojej.”

Księga Tobiasza w kanonie i w liturgii

Księga deuterokanoniczna: co to znaczy

Księga Tobiasza należy do Septuaginty, greckiej Biblii, której używali Apostołowie, i jest jedną z ksiąg zwanych deuterokanonicznymi, obok Judyty, Mądrości, Eklezjastyka, Barucha, dwóch Ksiąg Machabejskich i greckich części Estery i Daniela. Deuterokanoniczna nie znaczy drugiej kategorii: oznacza księgę, której przynależność do kanonu niektórzy w starożytności kwestionowali, zanim uznał ją cały Kościół. Mają one ten sam autorytet co inne, bo mają tego samego Autora, Boga.

Księga figuruje w spisach synodów w Hipponie (393) i w Kartaginie (397), w liście papieża św. Innocentego I do Eksuperiusza z Tuluzy (405), na Soborze Florenckim (1442), a w końcu w dekrecie Soboru Trydenckiego, sesja IV (8 kwietnia 1546), który zobowiązuje wszystkich katolików do przyjmowania jej jako świętej i kanonicznej. Biblie protestanckie ją pomijają albo umieszczają wśród „apokryfów”, bo reformatorzy poszli za krótszym kanonem żydowskim.

We Mszale i w Brewiarzu z 1962 roku

• Św. Rafał Archanioł, 24 października. Lekcją Mszy jest Tb 12,7-15, a graduał zaczyna się od Tb 8,3: Angelus Domini Raphaël apprehendit et ligavit daemonem. Do święta możesz przygotować się nowenną do św. Rafała Archanioła.
• Trójca Przenajświętsza. Introit Benedicta sit sancta Trinitas, ofertorium Benedictus sit Deus Pater i antyfona na Komunię Benedicimus Deum caeli opierają się wszystkie na Tb 12,6: „Błogosławcie Boga niebieskiego, a przed wszystkimi żyjącymi wysławiajcie go, bo uczynił nad wami miłosierdzie swoje”. Zob. wpis o Trójcy Świętej.
• Św. Hieronim Emiliani, 20 lipca. Ofertorium Mszy tego opiekuna sierot to słowa Rafała z Tb 12,12: Quando orabas cum lacrimis, et sepeliebas mortuos.
• Wtorkowe Laudesy. W psałterzu Brewiarza Rzymskiego św. Piusa X, w wydaniu z 1962 roku, kantyk Tobiasza (13,1-10), Magnus es, Domine, in aeternum, odmawia się we wtorkowych Laudesach, w zwykłym układzie tej godziny, z antyfoną Exaltate Regem saeculorum in operibus vestris z wersetu 6.
• Oficjum okresu. W brewiarzu fragmenty Księgi Tobiasza (z rozdziałów 1-3 i 12) czyta się w Jutrzni trzeciego tygodnia września; w dni Suchych Dni tego tygodnia lekcje są z Ewangelii. Antyfona do Magnificat w sobotnich Nieszporach przed trzecią niedzielą września, Ne reminiscaris, Domine, delicta mea vel parentum meorum, i pierwsze responsorium niedzielnej Jutrzni, Peto, Domine, ut de vinculo improperii hujus absolvas me, biorą słowa z modlitw Tobiasza i Sary (3,3 i 3,15).

Jak czytać Księgę Tobiasza?

Przeczytaj ją najpierw jednym tchem: wystarczy godzina, by uchwycić ruch od łez z rozdziałów 2 i 3 do radości z rozdziałów 11 i 12. Wróć potem do modlitw, które są jej duszą: rozdziały 3, 8 i 13. Narzeczeni z pożytkiem przeczytają razem rozdziały 6-8; rodzice nauki z rozdziału 4, które mogą służyć całej rodzinie za rachunek sumienia. Miej przed oczami łacinę: Wulgata, za którą idzie Wujek, różni się w wielu miejscach od greki nowszych przekładów i to ją Kościół przez wieki czytał w liturgii. Szukając wersetu podanego według Biblii Tysiąclecia, sprawdzaj go w kontekście, bo numery często się nie pokrywają.

Często zadawane pytania

O czym jest Księga Tobiasza?

Opowiada o Izraelicie uprowadzonym do Niniwy, który oślepł po latach jałmużn i grzebania zmarłych. Bóg posyła archanioła Rafała pod postacią młodzieńca imieniem Azariasz, by poprowadził jego syna do Medii. Tam młody Tobiasz poślubia Sarę i uwalnia ją od złego ducha Asmodeusza, a po powrocie przywraca ojcu wzrok; wtedy anioł wyjawia, kim jest.

Kto napisał Księgę Tobiasza?

Tradycja przypisuje ją obu Tobiaszom, ojcu i synowi, którym anioł polecił opowiadać dziwy Boże (Tb 12,20). Ostatni rozdział, mówiący o ich śmierci, dodała inna ręka. Wielu współczesnych egzegetów przypisuje księgę późniejszemu, nieznanemu autorowi.

Jaki anioł został posłany przez Boga do Tobiasza?

Archanioł Rafał. Został posłany, by uzdrowić starego Tobiasza i uwolnić Sarę (Tb 3,25). Towarzyszy młodzieńcowi pod imieniem Azariasz i wyjawia, kim jest, dopiero na końcu: „jeden z siedmiu, którzy stoimy przed Panem” (Tb 12,15). Kalendarz z 1962 roku obchodzi jego święto 24 października, a Kościół wzywa go w podróży i w chorobie.

Dlaczego Księgi Tobiasza nie ma w Biblii protestanckiej?

Reformatorzy poszli za kanonem Biblii hebrajskiej, w której jej nie ma, i zaliczyli ją do „apokryfów”. Kościół katolicki przyjął ją z Septuagintą i z tradycji Apostołów; synody w Hipponie i Kartaginie oraz Sobór Florencki wpisują ją do kanonu, a Sobór Trydencki określił w 1546 roku, że jest Pismem natchnionym. Czytają ją także Kościoły prawosławne.

Ile rozdziałów ma Księga Tobiasza?

Czternaście, zarówno w Wulgacie, jak i w przekładach z greki; u ks. Wujka jest to 298 wersetów. Numeracja wersetów zmienia się jednak w zależności od przekładu, bo Wulgata jest w niektórych miejscach krótsza, a w innych dłuższa.

Kim jest Asmodeusz w Księdze Tobiasza?

To zły duch, który zabił siedmiu pierwszych mężów Sary w noc poślubną (Tb 3,8). Tobiasz odpędza go modlitwą i dymem z wątroby ryby, a anioł Rafał wiąże go „na puszczy górnego Egiptu” (Tb 8,3). Graduał Mszy św. Rafała śpiewa właśnie ten werset.