Księga Judyty

Księga Judyty jest opowieścią o wybawieniu. Z północy schodzi ogromne wojsko, miasta padają jedno po drugim, a małe górskie miasto, Betulia, umiera z pragnienia i szykuje się do poddania. Wtedy pojawia się wdowa, która od lat pości i modli się w ustronnej izbie swojego domu. Wyrzuca przełożonym miasta, że wyznaczyli termin miłosierdziu Bożemu, pada w popiele, a potem schodzi sama ze służebnicą do obozu nieprzyjaciół. Wraca po kilku dniach z głową asyryjskiego wodza, a jej czystość pozostaje nietknięta.

Kościół zawsze czytał tę księgę na dwóch poziomach. W sensie dosłownym uczy ona, że Bóg zbawia swój lud przez pokornych, gdy lud zwraca się do Niego z pokutą. W sensie duchowym zapowiada Niewiastę, która miała zetrzeć głowę nieprzyjaciela, i dlatego liturgia wkłada w usta wiernych pochwały oddane Judycie, by nimi sławić Najświętszą Maryję Pannę. Biblia Tysiąclecia, której używa się w szkole i w parafii, tłumaczy tę księgę z greki: ma te same szesnaście rozdziałów, ale tekst grecki jest dłuższy od Wulgaty i ks. Wujka, a numeracja wersetów różni się w wielu miejscach.

Kim była Judyta?

Judyta była wdową z Betulii, „córką Merariego” (Jdt 8,1); w modlitwie wzywa „Boże ojca mego Symeona” (Jdt 9,2), patriarchy swojego pokolenia. Jej mąż Manasses „umarł we dni żniwa jęczmiennego” (8,2), a „Judyta zaś pozostała po nim wdową, już trzy lata i sześć miesięcy” (Jdt 8,4). Była bardzo piękna i bogata, ale żyła w odosobnieniu, nosiła włosiennicę i „pościła przez wszystkie dni żywota swego, oprócz sabatów i pierwszych dni miesiąca i świąt domu izraelskiego” (Jdt 8,6). Księga dodaje, że wszyscy ją szanowali, „bo się bała Pana bardzo, i nie było, kto by o niej mówił słowa złe” (Jdt 8,8). Jej imię znaczy Żydówka, kobieta z Judy: nosi w sobie imię ludu, który ocali.

Kto napisał Księgę Judyty?

Księga nie podaje autora, a Kościół niczego w tej sprawie nie orzekł: naucza, że księga jest święta i kanoniczna, napisana z natchnienia Ducha Świętego, nie wypowiadając się o ludzkiej ręce, która ją zredagowała. Niektórzy dawni komentatorzy przypisywali ją arcykapłanowi Eliachimowi, zwanemu też Joachimem, który w rozdziale 4 każe strzec przełęczy, a w rozdziale 15 przychodzi z Jerozolimy, by błogosławić Judytę. Inni myśleli o samej Judycie.

Księgę czytano jako Pismo już pod koniec I wieku. Św. Klemens Rzymski w liście do Koryntian stawia za przykład błogosławioną Judytę, która wystawiła się na niebezpieczeństwo z miłości do swojego ludu. Św. Paweł zdaje się nawiązywać do mowy Judyty, gdy pisze: „Ani nie szemrajcie jak niektórzy z nich szemrali i poginęli od niszczyciela” (1 Kor 10,10); Judyta mówiła o tych, którzy szemrali przeciw Panu: „wytraceni zostali od wytraciciela i od wężów poginęli” (Jdt 8,25).

Kiedy powstała Księga Judyty?

Wielu dawnych interpretatorów umieszczało wydarzenia za panowania Manassesa, króla judzkiego, po jego niewoli i nawróceniu, o których opowiada 2 Księga Kronik w rozdziale 33. „Nabuchodonozor, król asyryjski, który królował w Niniwie, mieście wielkim” (Jdt 1,5), nie byłby więc królem babilońskim, który zburzył Jerozolimę, lecz władcą asyryjskim z VII wieku przed Chrystusem; kilku egzegetów katolickich XIX wieku proponowało widzieć w nim Asurbanipala. Ostatnie wersety, które mówią o pokoju trwającym „i po śmierci jej przez wiele lat” i o święcie obchodzonym przez Żydów „od owego czasu aż do dnia dzisiejszego” (Jdt 16,30-31), pokazują, że księgę zredagowano po wydarzeniach.

Imiona królów, odległości i daty nastręczają rzeczywistych trudności, omawianych od dawna; część z nich pochodzi ze stanu tekstu, bo św. Hieronim mówi, że zastał bardzo rozbieżne rękopisy. Wielu współczesnych egzegetów datuje księgę na II wiek przed Chrystusem, epokę Machabeuszy, i widzi w niej opowieść ułożoną, by umocnić wiarę Izraela. Tradycja przyjęła ją jako historię, a Papieska Komisja Biblijna (23 czerwca 1905) prosiła, by księgi przyjmowanej jako historyczna nie traktować bez mocnych dowodów jako fikcji.

O czym jest Księga Judyty? Streszczenie

Zagrożenie asyryjskie (rozdziały 1-3)

Rozdział 1 zaczyna się od zwycięstwa Nabuchodonozora nad Arfaksadem, królem Medów. Ponieważ ludy Zachodu odmówiły mu pomocy, król przysięga zemstę. W rozdziale 2 wysyła swojego hetmana Holofernesa z wojskiem, wozami i jeźdźcami, „którzy okryli wierzch ziemi jak szarańcza” (Jdt 2,11). W rozdziale 3 miasta wychodzą mu naprzeciw z wieńcami i tańcami, ale on niszczy ich święte gaje, bo król kazał mu „wytracić wszystkich bogów ziemi, aby on sam był zwany bogiem od tych narodów” (Jdt 3,13).

Izrael się przygotowuje; świadectwo Achiora (rozdziały 4-7)

W rozdziale 4 synowie Izraela zajmują przełęcze i zwracają się do Boga, a arcykapłan obiecuje: „Wiedzcie, iż Pan wysłucha próśb waszych, jeśli trwając wytrwacie w postach i w modlitwach przed obliczem Pańskim” (Jdt 4,12).

W rozdziale 5 Achior, wódz Ammonitów, opowiada Holofernesowi całą historię Hebrajczyków i wyprowadza z niej prawo: ten lud jest niezwyciężony, dopóki służy swojemu Bogu. „I nie było nikogo, który by temu ludowi urągał, jeno gdy odstąpił od chwalenia Pana, Boga swego” (Jdt 5,17). Rozwścieczony Holofernes każe go przywiązać do drzewa pod Betulią, by zginął razem z Izraelitami (rozdział 6); ci go uwalniają i przyjmują. W rozdziale 7 wojsko oblega miasto i przecina wodociąg. Po dwudziestu dniach cysterny są puste, lud domaga się poddania, a Ozjasz obiecuje wydać miasto, jeśli w ciągu pięciu dni nie przyjdzie pomoc.

Upomnienie i modlitwa Judyty (rozdziały 8-9)

Judyta wchodzi na scenę w rozdziale 8. Wzywa starszych i upomina ich z rzadką stanowczością: „A cóżeście wy, którzy kusicie Pana?” (Jdt 8,11); „Wymierzyliście czas zmiłowaniu Pańskiemu i według woli waszej dzień mu ustanowiliście” (Jdt 8,13). Przypomina, że Abraham, Izaak, Jakub i Mojżesz przeszli przez wiele utrapień, i że kary Boże przychodzą „ku poprawie, a nie ku zatraceniu naszemu” (Jdt 8,27).

W rozdziale 9 posypuje głowę popiołem i zanosi jedną z wielkich modlitw Starego Testamentu. Wspomina cuda Wyjścia i prosi, by pychę nieprzyjaciela obaliła najsłabsza ręka: „Bo to będzie pamiątką imienia twego, gdy go niewieścia ręka obali” (Jdt 9,15).

Judyta i Holofernes w obozie (rozdziały 10-13)

W rozdziale 10 Judyta zdejmuje szaty wdowie i stroi się we wszystkie swoje ozdoby. Tekst wyjaśnia jej zamiar: „Pan też dodał jej ozdoby, ponieważ wszystek ten strój nie z lubieżności, ale z cnoty pochodził” (Jdt 10,4). Modląc się, wychodzi ze służebnicą przez bramy miasta (10,10) i schodzi do obozu, gdzie Holofernes od razu ulega jej urokowi. W rozdziale 11 wygłasza przed nim zręczną mowę, zapowiadając, że Bóg wyda mu swój grzeszny lud.

W rozdziale 12 odmawia potraw wodza: „z tego, com z sobą przyniosła, będę jadła” (Jdt 12,2); co noc wychodzi modlić się w dolinie. Czwartego dnia Holofernes wydaje ucztę, by ją uwieść, i „pił bardzo wiele wina, ile nigdy nie pił za żywota swego” (Jdt 12,20). W rozdziale 13, sama w namiocie, modli się w milczeniu, odwiązuje kord wiszący na słupie u wezgłowia łoża i mówi: „Wzmocnij mię, Panie Boże, tej godziny!” (Jdt 13,9); dwoma uderzeniami odcina mu głowę. Wróciwszy do Betulii, pokazuje głowę ludowi i daje świadectwo: „A żyje Pan, że mię strzegł anioł jego, i stąd idącą, i tam mieszkającą, i stamtąd się tu wracającą, i nie dopuścił Pan zbeszcześcić mnie, służebnicy swojej” (Jdt 13,20).

Zwycięstwo, pieśń i święta śmierć (rozdziały 14-16)

W rozdziale 14 głowę wywieszają na murach, a Izraelici robią wypad. Achior, widząc cud, „opuściwszy obyczaje pogańskie, uwierzył Bogu” (Jdt 14,6). Gdy Asyryjczycy znajdują swego wodza bez głowy, ogarnia ich popłoch: „Jedna żydowska niewiasta uczyniła zamieszanie w domu króla Nabuchodonozora” (Jdt 14,16). W rozdziale 15 uciekają ścigani aż do granic, a arcykapłan Joachim przybywa z Jerozolimy, by błogosławić Judytę.

Rozdział 16 zawiera jej pieśń dziękczynną, która brzmi jak echo pieśni Mojżesza: „Pan kruszący wojny, Pan jest imię jego” (Jdt 16,3). Judyta ofiaruje świątyni broń Holofernesa, a potem wraca do Betulii, gdzie żyje w czystości: „Mieszkała zaś w domu męża swego sto pięć lat” (Jdt 16,28). Cały lud opłakuje ją przez siedem dni.

Plan wydarzeń Księgi Judyty

1. Nabuchodonozor zwycięża Arfaksada i postanawia zemstę (rozdział 1).
2. Wyprawa Holofernesa na Zachód (rozdziały 2-3).
3. Izrael zajmuje przełęcze, pości i się modli (rozdział 4).
4. Mowa Achiora przed Holofernesem (rozdział 5).
5. Achior wydany Izraelitom w Betulii (rozdział 6).
6. Oblężenie Betulii i obietnica Ozjasza, że miasto podda się za pięć dni (rozdział 7).
7. Judyta upomina starszych (rozdział 8).
8. Modlitwa Judyty (rozdział 9).
9. Judyta idzie do obozu i spotyka Holofernesa (rozdziały 10-11).
10. Trzy dni w obozie i uczta (rozdział 12).
11. Śmierć Holofernesa i powrót Judyty do Betulii (rozdział 13).
12. Nawrócenie Achiora i popłoch Asyryjczyków (rozdział 14).
13. Ucieczka wroga i błogosławieństwo arcykapłana Joachima (rozdział 15).
14. Pieśń Judyty, ofiara w świątyni, jej długie życie i śmierć (rozdział 16).

Judyta i Holofernes w sztuce

Scena z namiotu należy do najczęściej przedstawianych w sztuce chrześcijańskiej: brąz Donatella, dziś w Palazzo Vecchio we Florencji; jeden z narożnych pendentywów sklepienia Kaplicy Sykstyńskiej, malowany przez Michała Anioła; płótno Caravaggia w rzymskim Palazzo Barberini; dwie wersje Artemisii Gentileschi, w Neapolu i w galerii Uffizi; a z czasów bliższych Judyta Gustava Klimta z 1901 roku w wiedeńskim Belwederze. Księga jednak nie rozwodzi się nad krwią: dwa uderzenia opisuje w jednym wersecie, a modlitwie, która je poprzedza, i dziękczynieniu, które po nich następuje, poświęca wiele.

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Post i modlitwa mocniejsze od wojsk

Lekcja księgi pada już w rozdziale 4: Mojżesz pokonał Amaleka „nie żelazem walcząc, ale modląc się prośbami świętymi” (Jdt 4,13), jak opowiada Księga Wyjścia w rozdziale 17. Judyta pości, modli się we włosiennicy i w popiele, modli się przed działaniem i dziękuje po nim. Św. Ambroży w traktacie De Elia et jejunio pokazuje, jak wychodzi z postu jak ze zbroi: trzeźwa, odcięła Holofernesowi głowę, zachowała czystość i odniosła zwycięstwo. Brewiarz Rzymski czyta tę właśnie stronę w Jutrzni niedzieli, w której zaczyna się Księga Judyty. To katecheza o poście, którą Kościół kieruje do swoich dzieci.

Nie wyznaczać Bogu terminu

Upomnienie, które Judyta kieruje do starszych, jest bardzo aktualne duchowo. Wyznaczać Bogu dzień, w którym ma interweniować, znaczy kusić Go; trzeba natomiast pokornie czekać: „Czekajmy pokornie pociechy jego” (Jdt 8,20). Próba nie jest wyrokiem: doświadcza wierności sług Bożych, jak wierności Abrahama, który „przez wiele ucisków doświadczony, stał się przyjacielem Bożym” (Jdt 8,22).

Czystość i wdowieństwo

Błogosławieństwo arcykapłana podaje źródło jej siły: „iżeś sobie mężnie poczęła i wzmocniło się serce twoje, przeto żeś czystość umiłowała, a po mężu swoim innego nie poznałaś” (Jdt 15,11). Św. Hieronim w przedmowie do księgi stawia Judytę jako przykład czystości dla mężczyzn i kobiet, a św. Ambroży w traktacie o wdowach wymienia ją wśród wzorów chrześcijańskiego wdowieństwa.

Czy Judyta skłamała?

Czytelnicy pytają o to wobec słów, które Judyta mówi do Holofernesa. Św. Tomasz z Akwinu odpowiada w Sumie teologicznej (II-II, q. 110, a. 3, ad 3): Judyta nie jest chwalona za to, że okłamała Holofernesa, lecz za miłość, z którą narażała życie dla ocalenia swojego ludu. Nie wszystko, co Pismo opowiada o sługach Bożych, jest przez nie pochwalone; chwali ono w Judycie wiarę, czystość i męstwo.

Judyta, figura Najświętszej Maryi Panny

Liturgia czyta Judytę jako figurę Matki Bożej. Jak Jahel, która w Księdze Sędziów przebiła skroń Sisary i jest nazwana „Błogosławiona między niewiastami” (Sdz 5,24), Judyta uderza w głowę nieprzyjaciela ludu Bożego i przypomina obietnicę z Księgi Rodzaju: „ona zetrze głowę twoją”. Pochwała Ozjasza: „Błogosławionaś ty, córko, od Pana, Boga wysokiego, nad wszystkie niewiasty na ziemi” (Jdt 13,23), zapowiada pozdrowienie Elżbiety: „Błogosławionaś ty między niewiastami” (Łk 1,42). Judyta pokonała tyrana; Maryja, zachowana od wszelkiego grzechu, starła głowę samemu wężowi.

Najważniejsze wersety Księgi Judyty

• Jdt 8,11-13: „A cóżeście wy, którzy kusicie Pana?” Upomnienie starszych Betulii.
• Jdt 9,16: „Bo nie w mnóstwie jest moc twoja, Panie, ani w sile końskiej jest upodobanie twoje, ani pyszni od początku podobali się tobie, ale pokornych i cichych modlitwa zawsze ci się podobała.”
• Jdt 13,20: świadectwo o aniele, który strzegł jej w drodze, w obozie i w powrocie, drogie wszystkim, którzy czczą aniołów stróżów.
• Jdt 15,10: „Tyś sława Jeruzalem, tyś wesele Izraela, tyś cześć ludu naszego”; po łacinie Tu gloria Jerusalem, tu laetitia Israel, tu honorificentia populi nostri.
• Jdt 16,2: „Zanućcie Panu na bębnach, śpiewajcie Panu na cymbałach, śpiewajcie mu psalm nowy”.
• Jdt 16,16-17: „Adonaj, Panie, wielkiś ty i przesławny w mocy twojej, i którego nikt zwyciężyć nie może. Tobie niech służy wszelkie twe stworzenie; boś rzekł, i stały się, posłałeś ducha twego, i stworzone są”.

Księga Judyty w kanonie i w liturgii

Księga deuterokanoniczna: co to znaczy

Księga Judyty należy do ksiąg deuterokanonicznych, obok Tobiasza, Mądrości, Eklezjastyka, Barucha, dwóch Ksiąg Machabejskich i greckich części Estery i Daniela. Nazwa oznacza księgi, których kanoniczność niektórzy w starożytności kwestionowali, zanim uznał je cały Kościół; nie oznacza mniejszego autorytetu. Judyty nie ma w Biblii hebrajskiej, ale należy ona do Septuaginty, greckiej Biblii Apostołów. Synody w Hipponie (393) i w Kartaginie (397) liczą ją wśród ksiąg świętych, podobnie jak św. Augustyn w traktacie O nauce chrześcijańskiej. Św. Hieronim, który zwykle szedł za kanonem hebrajskim, przetłumaczył ją mimo to, bo, jak pisze w przedmowie, Sobór Nicejski miał ją zaliczyć do Pism świętych; pracował na tekście chaldejskim, w ciągu jednej nocnej pracy. Sobór Florencki (1442) potwierdził ten kanon, a Sobór Trydencki, sesja IV (8 kwietnia 1546), go określił, wymieniając wyraźnie Tobiasza, Judytę i Esterę. Biblie protestanckie umieszczają ją wśród „apokryfów” albo pomijają.

We Mszale i w Brewiarzu z 1962 roku

• Wniebowzięcie NMP, 15 sierpnia. Lekcja Mszy Signum magnum jest wzięta z Księgi Judyty (13,22-25 i 15,10); zob. Wniebowzięcie NMP.
• Siedmiu Boleści NMP, 15 września. Lekcją jest ta sama strona z rozdziału 13; zob. Matka Boża Bolesna.
• Niepokalane Poczęcie, 8 grudnia. Graduał łączy Jdt 13,23 i 15,10: Benedicta es tu, Virgo Maria, a Domino, Deo excelso, prae omnibus mulieribus super terram. Tu gloria Jerusalem, tu laetitia Israel, tu honorificentia populi nostri; zob. Niepokalane Poczęcie.
• Objawienie NMP w Lourdes, 11 lutego. Gdy święto przypada po niedzieli Siedemdziesiątnicy (Septuagesima), traktus zaczyna się od Jdt 15,10, Tu gloria Jerusalem, i prowadzi do wersetu Tota pulchra es, Maria: et macula originalis non est in te; zob. Matka Boża z Lourdes.
• Środowe Laudesy. Kantyk Judyty (16,15-21), Hymnum cantemus Domino, odmawia się w środowych Laudesach w psałterzu św. Piusa X, w zwykłym układzie tej godziny, z antyfoną Domine, magnus es tu, et praeclarus in virtute tua z wersetu 16.
• Oficjum okresu. W brewiarzu księgę czyta się w Jutrzni czwartego tygodnia września, po Tobiaszu. Antyfona do Magnificat w sobotnich Nieszporach przed czwartą niedzielą września, powtórzona w pierwszym responsorium niedzielnej Jutrzni, streszcza jej sens: Adonai, Domine, Deus magne et mirabilis, qui dedisti salutem in manu feminae, exaudi preces servorum tuorum, Adonaj, Panie, Boże wielki i przedziwny, który dałeś zbawienie przez rękę niewiasty, wysłuchaj prośby sług twoich.

Jak czytać Księgę Judyty?

Przeczytaj ją w dwóch lub trzech posiedzeniach. Rozdziały 1-7 są powolne i wojskowe, ale potrzebne: pokazują, jak beznadziejna jest sytuacja, zanim Judyta pojawi się w rozdziale 8. Prawdziwym szczytem księgi nie jest cios kordu, lecz mowa do starszych i modlitwa z rozdziału 9, do których warto wracać powoli. Pieśń z rozdziału 16 przeczytaj na głos, jak się śpiewa psalm. Na stronach rozdziałów Wulgata stoi obok tekstu Wujka: usłyszysz w niej Tu gloria Jerusalem tak, jak śpiewa je Kościół. Szukając wersetu podanego według Biblii Tysiąclecia, sprawdzaj go w kontekście, bo numery wersetów często się nie pokrywają.

Często zadawane pytania

Jaka jest historia Judyty i Holofernesa?

Holofernes, hetman Nabuchodonozora, oblega Betulię, która bez wody ma się wkrótce poddać. Wdowa Judyta wyrzuca przełożonym brak ufności, modli się, a potem idzie do obozu nieprzyjaciół, gdzie zdobywa zaufanie Holofernesa. Czwartego dnia, gdy wódz leży pijany, odcina mu głowę jego własnym kordem. Asyryjczycy uciekają, Izrael zostaje ocalony, a Judyta śpiewa pieśń dziękczynną.

Kto napisał Księgę Judyty?

Księga nie podaje autora, a Kościół niczego w tej sprawie nie określił. Niektórzy dawni komentatorzy przypisywali ją arcykapłanowi Eliachimowi, czyli Joachimowi, który występuje w rozdziałach 4 i 15; inni samej Judycie albo późniejszemu pisarzowi. Kościół określił, że księga jest natchniona i kanoniczna.

Ile rozdziałów ma Księga Judyty?

Szesnaście, w Wulgacie i u ks. Wujka razem 346 wersetów. Tekst grecki, za którym idą Biblie współczesne, jest dłuższy, a jego numeracja w wielu miejscach się różni.

Czy Księga Judyty jest w Biblii katolickiej?

Tak. Judyta jest kanoniczną księgą Starego Testamentu w Biblii katolickiej, umieszczoną między Tobiaszem a Esterą. Synody w Hipponie i w Kartaginie wpisały ją do kanonu pod koniec IV wieku, a Sobór Trydencki określił ją jako Pismo Święte w 1546 roku. Biblie protestanckie ją pomijają, bo reformatorzy zachowali tylko księgi Biblii hebrajskiej.

Czy Księga Judyty to prawdziwa historia?

Ojcowie czytali ją jako historię, a tradycja umieszcza wydarzenia za króla Manassesa, w VII wieku przed Chrystusem. Imiona i daty nastręczają rzeczywistych trudności, po części wynikających ze stanu tekstu. Wielu współczesnych egzegetów widzi w niej budującą opowieść z II wieku przed Chrystusem; Papieska Komisja Biblijna (1905) prosiła, by księgi przyjmowanej jako historyczna nie czytać bez mocnych dowodów jako fikcji.

Dlaczego Judyta jest figurą Matki Bożej?

Judyta, kobieta święta i czysta, wybawia swój lud, uderzając w głowę nieprzyjaciela, tak jak Niewiasta z Księgi Rodzaju miała zetrzeć głowę węża. Pochwały, które otrzymuje, „Błogosławionaś ty, córko, od Pana, Boga wysokiego, nad wszystkie niewiasty na ziemi” i „Tyś sława Jeruzalem”, Kościół odnosi do Maryi we Mszach Wniebowzięcia i Niepokalanego Poczęcia.