Księga Nehemiasza (II Księga Ezdrasza)

Księga Nehemiasza zaczyna się w perskim pałacu w Suzie, od dworzanina, który płacze na wieść o ruinie dalekiego miasta, a kończy w Jerozolimie na tym samym człowieku, już namiestniku, który się modli: „Pomnij na mnie, Boże mój ku dobremu. Amen” (Ne 13,31). Pomiędzy nimi są mury wznoszone pod groźbą nieprzyjaciół, publiczne czytanie Prawa Mojżeszowego i przymierze odnowione przez lud, który wrócił z wygnania. Łacińska kolumna czytnika nazywa ją Liber Nehemiae (II Esdrae). Biblia Tysiąclecia, której używa się w szkole i w parafii, mówi o Księdze Nehemiasza (skrót Ne); w kilku miejscach numeracja wersetów różni się nieco od Wulgaty, o czym niżej. Opowiadanie zaczyna się w rozdziale 1, na dworze Artakserksesa.

Kim był Nehemiasz?

Nehemiasz, syn Helkiasza (u Wujka „Helchiaszowego”), był Żydem z diaspory, który służył na dworze perskim: „bom ja był podczaszym królewskim” (Ne 1,11). Podczaszy nalewał władcy wino i cieszył się jego zaufaniem: Nehemiasz podaje mu kielich na oczach królowej, „która siedziała obok niego” (2,6). Jego hebrajskie imię, Nechemjah, znaczy Pan pociesza.

Gdy dowiedział się, że mury Jerozolimy leżą w gruzach, uzyskał od króla zgodę na wyjazd i został mianowany namiestnikiem. Wujek zachowuje perski tytuł, który daje mu tekst: „Nehemiasz (to jest Atersata)” (Ne 8,9), czyli namiestnik. Rządził Judą dwanaście lat, wrócił na dwór, a potem przybył do Jerozolimy po raz drugi, by poprawić nadużycia. Nie był kapłanem ani prorokiem, lecz świeckim, zarządcą i człowiekiem modlitwy. Eklezjastyk wymienia go wśród wielkich mężów Izraela.

Nehemiasza z tej księgi nie należy mylić z imiennikiem, który występuje na liście pierwszych powracających z Zorobabelem (Ezd 2,2), mniej więcej dziewięćdziesiąt lat wcześniej.

Dlaczego Księga Nehemiasza to II Księga Ezdrasza?

W Biblii hebrajskiej Ezdrasz i Nehemiasz tworzyli jedną księgę, co przypomina św. Hieronim w swoich przedmowach. Grecy i Łacinnicy podzielili ją na dwie, a Kościół łaciński zachował dla obu części imię Ezdrasza: Wulgata ma więc I Księgę Ezdrasza, czyli naszą Księgę Ezdrasza, i II Księgę Ezdrasza, czyli Księgę Nehemiasza. Druga księga nosi imię swojego autora, ale nazywa się ją też II Księgą Ezdrasza, bo prowadzi dalej historię zaczętą przez Ezdrasza, a sam Ezdrasz występuje w niej w wielkiej scenie czytania Prawa.

Nie należy jej mylić z 2 Księgą Ezdrasza wśród apokryfów Biblii protestanckich, która jest 4 Księgą Ezdrasza tradycji łacińskiej, zbiorem wizji, których Kościół nigdy nie przyjął jako Pisma. O nazwach ksiąg w różnych Bibliach przeczytasz we wpisie Która Biblia katolicka?.

Kto napisał Księgę Nehemiasza?

Księga podpisuje się sama: „Słowa Nehemiasza, syna Helchiaszowego” (Ne 1,1). Większa jej część jest napisana w pierwszej osobie, od słów „ja byłem na zamku Suza” aż do końca. Tradycja żydowska się z tym zgadza: Talmud (traktat Baba Batra 15a) mówi, że Ezdrasz napisał swoją księgę i rodowody Kronik, a dzieło dokończył Nehemiasz, syn Helkiasza. Już 2 Księga Machabejska zna jego pisma: „Te same rzeczy wpisano w księgi i w pisma Nehemiasza” (2 Mch 2,13).

Kościół przyjął księgę jako wspomnienia Nehemiasza połączone z dokumentami urzędowymi: spisem pierwszego powrotu (rozdział 7), listą sygnatariuszy przymierza (rozdział 10), spisami mieszkańców i kapłanów (rozdziały 11 i 12). Część egzegetów katolickich, uznając fragmenty w pierwszej osobie za dzieło samego Nehemiasza, przypisywała ostateczne uporządkowanie późniejszemu redaktorowi. Papieska Komisja Biblijna (23 czerwca 1905) przypomniała, że księgi, które przedstawiają się jako historyczne, należy przyjmować jako prawdziwą historię; mało która strona Starego Testamentu jest datowana tak dokładnie.

Kiedy powstała Księga Nehemiasza?

Wydarzenia są datowane według panowania Artakserksesa I, zwanego Długorękim, króla perskiego. Nehemiasz otrzymuje wiadomość o ruinie Jerozolimy w miesiącu Kasleu dwudziestego roku (1,1), a staje przed królem „miesiąca Nisan, roku dwudziestego Artakserksesa króla” (Ne 2,1), czyli w 445 lub 444 roku przed Chrystusem. Rządzi Judą „od roku dwudziestego aż do roku trzydziestego wtórego Artakserksesa króla, przez dwanaście lat” (Ne 5,14), około 433 roku wraca do króla, a potem przybywa na drugą misję (Ne 13,6). Ezdrasz, który przyszedł w siódmym roku tego samego króla, stoi przy nim w czasie czytania Prawa.

Wspomnienia zostały spisane po drugiej misji, pod koniec V wieku przed Chrystusem. Rodowód kapłański z rozdziału 12 dochodzi do arcykapłana Jeddoi i do panowania „Dariusza Persa” (12,22): rejestry uzupełniano więc i po czasach Nehemiasza.

O czym jest Księga Nehemiasza? Streszczenie

Modlitwa i posłannictwo (rozdziały 1-2)

Do Suzy dochodzi wieść, że „mur jerozolimski rozwalony jest i bramy jego ogniem są spalone” (Ne 1,3). Nehemiasz pisze: „usiadłem i płakałem, i żałowałem przez wiele dni, pościłem i modliłem się” (1,4); potem wyznaje grzechy swojego ludu i przypomina Bogu obietnicę daną Mojżeszowi, że zgromadzi rozproszonych, jeśli do Niego wrócą (Pwt 30). Gdy król dostrzega jego smutną twarz i pyta: „Czegóż żądasz?”, Nehemiasz najpierw modli się do Boga niebieskiego, a potem prosi, by go posłano „do miasta grobu ojca mego” (Ne 2,4-5). Przybywa z listami króla, nocą ogląda ruiny, wychodząc „przez bramę Doliny w nocy” (Ne 2,13), i porywa lud: „Pójdźcie i zbudujmy mury jerozolimskie, a nie bądźmy już więcej przedmiotem szyderstwa!” (Ne 2,17). Od razu pojawiają się trzej przeciwnicy: Sanaballat Horonitczyk, Tobiasz Ammonitczyk i Gosem Arab.

Mury odbudowane pod groźbą (rozdziały 3-7)

Rozdział 3 mówi, kto zbudował każdy odcinek muru i każdą bramę: arcykapłan Eliasib, złotnicy i aptekarze, Sellum „sam i córki jego” (3,12), podczas gdy znakomitsi z Tekue „nie położyli szyj swoich pod robotę Pana swego” (3,5). Drwiny zamieniają się w spisek, a w rozdziale 4 budowniczowie pracują z bronią. W rozdziale 5 niebezpieczeństwo przychodzi od środka: bogaci biorą w zastaw pola, a nawet dzieci ubogich, i Nehemiasz zmusza ich do zwrotu. Nieprzyjaciele próbują więc podstępu: fałszywego zaproszenia na równinę Ono, oszczerczego listu, przekupionego proroka, który namawia go do ukrycia się w świątyni (rozdział 6); lecz „mur dokończono dwudziestego piątego dnia miesiąca Elul, za pięćdziesiąt dwa dni” (Ne 6,15). Nehemiasz ustawia straże i odnajduje spis powracających z Zorobabelem, ten sam co w rozdziale 2 Księgi Ezdrasza.

Prawo odczytane i przymierze odnowione (rozdziały 8-10)

Pierwszego dnia siódmego miesiąca cały lud zbiera się „na plac, który jest przed Wodną bramą” (Ne 8,1). Ezdrasz pisarz staje „na stopniu drewnianym, który był uczynił na mówienie” (8,4) i czyta księgę Prawa „od poranku aż do południa” (8,3), a lewici ją wykładają (rozdział 8). Lud płacze; Nehemiasz i Ezdrasz wzywają go do świętowania, i obchodzi się święto Kuczek tak, jak nie czyniono tego „od dni Jozuego, syna Nuna, aż do dnia tego” (Ne 8,17).

Dwudziestego czwartego dnia tego miesiąca lud zbiera się „w poście i w worach, posypani ziemią” (Ne 9,1), a lewici wygłaszają długie wyznanie z rozdziału 9, które przechodzi całą historię od Abrahama do wygnania jako odpowiedź miłosierdzia Bożego na niewdzięczność Izraela. W rozdziale 10 przełożeni podpisują pisemne przymierze: żadnych małżeństw z ludami pogańskimi, żadnego handlu w szabat, rok szabatowy, ofiary na świątynię, pierwociny i dziesięciny.

Jerozolima zaludniona i poświęcona (rozdziały 11-12)

Losem wybiera się jednego mieszkańca na dziesięciu, aby zamieszkał „w Jeruzalem, mieście świętym”, a lud błogosławi tym, którzy zgłaszają się dobrowolnie (Ne 11,1-2). Po spisach kapłanów i lewitów rozdział 12 opisuje poświęcenie murów: Nehemiasz ustawia „dwa wielkie chóry chwalących” (Ne 12,31), które idą po murze w przeciwne strony i spotykają się przed domem Bożym, z pieśniami, cymbałami, harfami i cytrami.

Druga misja i reformy (rozdział 13)

Po powrocie z dworu perskiego Nehemiasz zastaje Tobiasza Ammonitczyka zainstalowanego przez kapłana Eliasiba w komnacie świątyni, lewitów pozbawionych ich części, szabat zamieniony w dzień targowy i Żydów żonatych z kobietami z Azotu, Ammonu i Moabu (rozdział 13). Wyrzuca sprzęty Tobiasza, przywraca dziesięciny, każe zamykać bramy w szabat (Ne 13,19) i wypędza wnuka arcykapłana, który został zięciem Sanaballata.

Plan Księgi Nehemiasza

1. Wiadomość z Jerozolimy i modlitwa Nehemiasza w Suzie (rozdział 1).
2. Rozmowa z królem, podróż i nocne oględziny murów (rozdział 2).
3. Lista budowniczych murów i bram (rozdział 3).
4. Drwiny i groźby wrogów; praca z mieczem w ręku (rozdział 4).
5. Krzywda ubogich i umorzenie długów (rozdział 5).
6. Podstępy przeciw Nehemiaszowi; ukończenie murów w 52 dni (rozdział 6).
7. Straże i spis powracających (rozdział 7).
8. Czytanie Prawa przez Ezdrasza i święto Kuczek (rozdział 8).
9. Dzień postu i wielkie wyznanie grzechów (rozdział 9).
10. Spisane przymierze i jego zobowiązania (rozdział 10).
11. Zaludnienie Jerozolimy i spisy kapłanów i lewitów (rozdziały 11-12).
12. Poświęcenie murów (rozdział 12).
13. Druga misja Nehemiasza i reformy (rozdział 13).

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Odbudować miasto Boże

Tematem księgi jest odnowienie ludu Bożego po karze: mury, kult, Prawo i przymierze podnoszą się razem. Eklezjastyk streszcza dzieło swojego bohatera: „I Nehemiasz w pamięci długiego czasu, który nam mury obalone podniósł i postawił bramy z zaworami, który domy nasze odbudował” (Syr 49,15). Św. Beda Czcigodny w komentarzu In Ezram et Neemiam czyta odbudowaną świątynię i miasto jako figury Kościoła, a tych, którzy je wznosili, jako figury jego doktorów i pasterzy.

Mury a przyjście Chrystusa

Anioł powiedział Danielowi: „Od wyjścia słowa, aby znowu było zbudowane Jeruzalem, aż do Chrystusa wodza, tygodni siedem i tygodni sześćdziesiąt dwa będzie, a znowu będzie zbudowana ulica i mury w trudnych czasach” (Dn 9,25). Wielu interpretatorów katolickich liczyło siedemdziesiąt tygodni lat od rozkazu uzyskanego przez Nehemiasza w dwudziestym roku Artakserksesa: dekret z rozdziału 2 otwierałby w ten sposób rachunek lat prowadzący do Mesjasza.

Modlitwa, post i pokuta

Nehemiasz nic nie robi bez modlitwy. Pości i modli się od Kasleu do Nisan, zanim przemówi do króla; modli się w milczeniu, w jednej chwili, zanim mu odpowie: „I modliłem się do Boga niebieskiego” (2,4); a swoje wspomnienia przeplata krótkimi westchnieniami: „Pomnijże na mnie, Boże mój, ku dobremu, wedle wszystkiego, com uczynił ludowi temu” (5,19), powtarzanymi kilka razy w ostatnim rozdziale. To modlitwa strzelista, o której mówią mistrzowie życia duchowego: krótkie słowo rzucone ku Bogu pośród pracy. Post ludu w rozdziale 9 łączy wyznanie grzechów z chwałą miłosierdzia Bożego, a to jest sama forma chrześcijańskiej pokuty.

Wzór przełożonego

Nehemiasz zastanawia się, zanim przemówi, dzieli trud z robotnikami, rezygnuje z dochodów namiestnika „dla bojaźni Bożej” (5,15), zmusza bogatych do darowania długów, nie ucieka przed groźbą („Czy kto mnie podobny ucieka?”, 6,11) i upomina nawet rodzinę arcykapłana. Jego gorliwość o dom Boży, o szabat i o małżeństwo w wierze przypomina upadek Salomona, który sam przywołuje: „i tego tedy niewiasty cudzoziemskie przywiodły do grzechu” (13,26; zob. III Księgę Królewską).

Liturgia słowa

Scena z rozdziału 8 należy do najpiękniejszych obrazów Starego Testamentu o słowie Bożym głoszonym ludowi: drewniane podwyższenie, księga otwarta przed wszystkimi, lud stojący, „Amen, amen!” z podniesionymi rękami i pokłon twarzą do ziemi (8,6), wykład lewitów, tak że „rozumieli, gdy czytano” (8,8). Kościół rozpoznał w niej wzór publicznego czytania Pisma w swoim kulcie, które trwa w Mszy świętej w lekcji i Ewangelii.

Najważniejsze wersety Księgi Nehemiasza

• Modlitwa Nehemiasza (Ne 1,5): „Proszę, Panie, Boże niebieski, mocny, wielki i straszliwy, który strzeżesz przymierza i miłosierdzia z tymi, którzy cię miłują i strzegą przykazań twoich”.
• Kielnia i miecz (Ne 4,17): budujący „jedną ręką robili, a drugą miecz trzymali”. I Nehemiasz dodaje otuchy: „Bóg nasz będzie walczył za nas” (Ne 4,20). W Biblii Tysiąclecia to wersety 4,11 i 4,14.
• Wielka robota (Ne 6,3): „Czynię wielką robotę i zjechać nie mogę, aby snadź nie została zaniedbana”.
• Wesele Pańskie jest mocą naszą (Ne 8,10): „bo święty Panu dzień jest; a nie bądźcie smutni, wesele bowiem Pańskie jest mocą naszą”; po łacinie gaudium etenim Domini est fortitudo nostra. Biblie współczesne mówią o radości w Panu, która jest naszą siłą.
• Wielkie wyznanie (Ne 9,17): „Ale ty, Boże miłościwy, łaskawy i miłosierny, nieskwapliwy i wielkiego zlitowania, nie opuściłeś ich”. Wspomina też mannę: „Chleb też z nieba dałeś im w głodzie ich” (Ne 9,15).
• Stworzyciel wszystkiego (Ne 9,6): „Tyś sam jedyny, Panie, tyś uczynił niebo i niebo niebios, i wszystko wojsko ich”.

Księga Nehemiasza w kanonie i w liturgii

Księga Nehemiasza jest protokanoniczna, przyjęta przez Żydów i chrześcijan, i znajduje się we wszystkich Bibliach. Kościół liczył ją zawsze pod imieniem Ezdrasza: Sobór Trydencki w sesji IV (1546) wymienia pierwszą Księgę Ezdrasza i drugą, qui dicitur Nehemias. Następuje po Kronikach i Księdze Ezdrasza, a poprzedza Tobiasza, Judytę i Esterę, której historia toczy się na tym samym dworze w Suzie, gdzie służył Nehemiasz.

Mszał z 1962 roku czyta w środę Suchych Dni wrześniowych lekcję zatytułowaną Lectio libri Esdrae, która w rzeczywistości jest początkiem rozdziału 8 Nehemiasza (8,1-10): zgromadzony lud, czytanie Prawa i słowa gaudium etenim Domini est fortitudo nostra, powracające w antyfonie na Komunię tego samego dnia, Comedite pinguia et bibite mulsum, u Wujka „jedzcie rzeczy tłuste i pijcie słodycz”. Introit święta Apostołów Filipa i Jakuba (w kalendarzu 1962 roku 11 maja), Clamaverunt ad te, Domine, in tempore afflictionis suae, et tu de caelo exaudisti eos, jest wzięty z Ne 9,27: „A czasu utrapienia swego wołali do ciebie, a ty wysłuchiwałeś z nieba”. Daty tych dni w danym roku znajdziesz w kalendarzu liturgicznym.

Jak czytać Księgę Nehemiasza?

Czytaj ją zaraz po Księdze Ezdrasza, jako jedną historię. Rozdziały 1-6 i 13 czyta się szybko, jak opowieść; rozdziały 3, 7 i 10-12 to spisy, które warto czytać powoli, bo pokazują cały lud przy pracy, każdego budującego „naprzeciw domu swego” (3,28). Rozdziały 8 i 9 czytaj jak liturgię słowa i rachunek sumienia. Obok rozdziału 2 przeczytaj Dn 9.

Dla korzystających z Biblii Tysiąclecia: idzie ona za podziałem hebrajskim. Wersety 4,1-6 Wujka to tam 3,33-38, a pozostałe wersety rozdziału 4 mają numer mniejszy o sześć; ostatni werset rozdziału 9 Wujka otwiera tam rozdział 10, więc wersety rozdziału 10 mają numer większy o jeden. Pozostałe rozdziały liczą się tak samo albo prawie tak samo.

Często zadawane pytania

Kim był Nehemiasz?

Żydem z diaspory, synem Helkiasza, podczaszym perskiego króla Artakserksesa I. W 445 roku przed Chrystusem uzyskał zgodę na wyjazd do Jerozolimy jako namiestnik, odbudował jej mury w pięćdziesiąt dwa dni, rządził Judą dwanaście lat, a potem wrócił na drugą misję reformy. Jego imię znaczy Pan pociesza.

Kto napisał Księgę Nehemiasza?

Sam Nehemiasz: księga zaczyna się od słów „Słowa Nehemiasza, syna Helchiaszowego”, a większa jej część jest napisana w pierwszej osobie. Talmud potwierdza to przypisanie. Do swoich wspomnień dołączył urzędowe spisy, które inni mogli uzupełniać po nim.

Dlaczego Księga Nehemiasza nazywa się II Księgą Ezdrasza?

Bo w Biblii hebrajskiej Ezdrasz i Nehemiasz tworzyli jedną księgę. Gdy Grecy i Łacinnicy ją podzielili, Wulgata zachowała dla obu części imię Ezdrasza: pierwsza to Księga Ezdrasza, druga to Księga Nehemiasza. Sobór Trydencki nazywa ją drugą Księgą Ezdrasza, którą zowią Nehemiaszem.

Ile rozdziałów ma Księga Nehemiasza?

Trzynaście, a w Wulgacie i u ks. Wujka 404 wersety. Biblia Tysiąclecia ma te same rozdziały, ale w rozdziałach 3-4 i 9-10 numeracja wersetów jest przesunięta.

Co znaczy werset „wesele bowiem Pańskie jest mocą naszą”?

To słowa skierowane do ludu, który płakał, słuchając Prawa (Ne 8,10). Dzień poświęcony Panu nie jest dniem smutku: radość, którą daje Bóg, i radość służenia Mu są siłą Jego ludu. Mszał z 1962 roku czyta ten fragment w środę Suchych Dni wrześniowych.

W ile dni odbudowano mury Jerozolimy?

W pięćdziesiąt dwa: mur „dokończono dwudziestego piątego dnia miesiąca Elul, za pięćdziesiąt dwa dni” (Ne 6,15). Pracę podzielono między rodziny, z których każda naprawiała odcinek najbliższy swojego domu, pod ciągłą groźbą wrogów, a robotnicy w jednej ręce trzymali miecz.