Księga Jozuego

Księga Jozuego zaczyna się nazajutrz po śmierci Mojżesza: „I stało się po śmierci Mojżesza, sługi Pańskiego, iż mówił Pan do Jozuego, syna Nuna, sługi Mojżeszowego” (Joz 1,1). Kończy się trzema pogrzebami w ziemi obiecanej: Jozuego, arcykapłana Eleazara i kości patriarchy Józefa, przyniesionych z Egiptu. Pomiędzy nimi Izrael przechodzi Jordan, widzi upadek Jerycha, zdobywa kraj i otrzymuje go losem. To pierwsza z ksiąg historycznych Starego Testamentu, a jej bohater, wódz i następca Mojżesza, nosił to samo imię co Jezus. Polski skrót księgi to Joz.

Kim był Jozue w Biblii?

Jozue, syn Nuna, pochodził z pokolenia Efraima: na liście zwiadowców wysłanych do Kanaanu czytamy „z pokolenia Efraima Ozee, syn Nuna” (Lb 13,9). Pierwotnie nazywał się więc Ozeasz, a imię zmienił mu Mojżesz: „a Ozeasza, syna Nuna, nazwał Jozuem” (Lb 13,17). Po hebrajsku Jehoszua znaczy Pan zbawia: to samo imię, które po grecku, Iesous, nosić będzie Pan Jezus.

Zanim został wodzem, Jozue był żołnierzem i sługą. Dowodził Izraelem w bitwie z Amalekiem, gdy Mojżesz modlił się na górze, i „zmusił Jozue do ucieczki Amaleka i lud jego ostrzem miecza” (Wj 17,13). Towarzyszył Mojżeszowi na Synaju, a gdy Mojżesz rozmawiał z Bogiem w namiocie, „sługa jego Jozue, syn Nuna, pacholę, nie odchodził z przybytku” (Wj 33,11). Spośród dwunastu zwiadowców tylko on i Kaleb dodawali ludowi odwagi, i dlatego tylko oni z całego pokolenia wyprowadzonego z Egiptu weszli do kraju (Lb 14,30). Wreszcie Mojżesz włożył na niego ręce przed arcykapłanem Eleazarem, i „Jozue, syn Nuna, napełniony został duchem mądrości, bo Mojżesz nań włożył ręce swoje” (Pwt 34,9).

Jozue nie był synem Mojżesza, jak się czasem słyszy: synowie Mojżesza nazywali się Gersam i Eliezer (Wj 18,3-4). Był jego sługą i następcą. Pismo nie mówi nic o jego żonie ani dzieciach. Umarł, „mając sto dziesięć lat” (Joz 24,29), i został pochowany w swoim dziale, w Tamnatsare na górach Efraima (Joz 24,30).

Kto napisał Księgę Jozuego?

Kościół przyjął księgę pod imieniem jej bohatera, a powszechne zdanie komentatorów katolickich głosi, że napisał ją sam Jozue: nosi jego imię, bo zawiera dzieje tego, co działo się za niego. Talmud (traktat Baba Batra) mówi podobnie, że Jozue napisał księgę noszącą jego imię, a opowiadanie o jego śmierci dodała później inna ręka.

Sama księga przemawia za tym zdaniem. Przy odnowieniu przymierza w Sychem czytamy, że Jozue „Napisał też wszystkie te słowa w księdze zakonu Pańskiego” (Joz 24,26). Rahab i jej dom „mieszkali wpośród Izraela aż do teraźniejszego dnia” (Joz 6,25), co pasuje do pisarza z jej pokolenia. Granice pokoleń są opisane z dokładnością mierniczego, a księga zna kraj, w którym Jebuzejczycy wciąż mieszkają w Jerozolimie: „mieszkali Jebuzejczycy z synami Judy w Jeruzalem aż do dnia dzisiejszego” (Joz 15,63), a Chananejczycy w Gazer (Joz 16,10). Wszystko wskazuje na autora bliskiego wydarzeniom, w każdym razie wcześniejszego niż zdobycie Jerozolimy przez Dawida.

Ostatnie wersety, o śmierci Jozuego, nie mogą pochodzić od niego: Talmud przypisuje je arcykapłanowi Eleazarowi, a wzmiankę o śmierci Eleazara jego synowi Pinchasowi (u ks. Wujka Fineesowi). Wielu współczesnych biblistów widzi natomiast w księdze część wielkiego, znacznie późniejszego dzieła historycznego, zestawionego z dawnych źródeł.

Kiedy powstała Księga Jozuego? Okoliczności historyczne

Według zdania tradycyjnego księga powstała za życia Jozuego, a ostatnie wersety dopisano wkrótce po jego śmierci; w każdym razie jest wcześniejsza niż Dawid. Co do samego podboju, Pismo liczy czterysta osiemdziesiąt lat od wyjścia z Egiptu do czwartego roku Salomona (1 Krl 6,1, u ks. Wujka III Księga Królewska): według tego rachunku wejście do Kanaanu przypada na drugie tysiąclecie przed Chrystusem, choć chronolodzy nigdy nie zgodzili się co do roku. Wewnątrz księgi wojny trwają około siedmiu lat, co wynika ze słów Kaleba: miał czterdzieści lat, gdy Mojżesz posłał go na zwiad (Joz 14,7), a przy podziale ziemi mówi: „dzisiaj mam osiemdziesiąt pięć lat” (Joz 14,10).

Okoliczności są takie: pokolenie wyprowadzone z Egiptu wymarło na pustyni, Mojżesz umarł na górze Nebo, a nowe pokolenie stoi na równinach Moabu, na wschodnim brzegu Jordanu, naprzeciw Jerycha. Kanaan jest podzielony między wiele małych królestw z warownymi miastami. Księga Jozuego jest ciągiem dalszym Księgi Powtórzonego Prawa i spełnieniem obietnicy danej Abrahamowi.

O czym jest Księga Jozuego? Streszczenie

Księga dzieli się na trzy części: zdobycie ziemi (rozdziały 1-12), podział kraju (13-22) i pożegnanie Jozuego (23-24).

Przejście przez Jordan (rozdziały 1-5)

W rozdziale 1 Bóg dodaje Jozuemu odwagi i każe mu rozważać Prawo: „Niechaj nie odstępuje księga zakonu tego od ust twoich, ale będziesz o niej rozmyślał we dnie i w nocy” (Joz 1,8). W rozdziale 2 dwaj zwiadowcy wyruszają z Setim do Jerycha i wchodzą „w dom nierządnicy, imieniem Rahab” (Joz 2,1), która ich ukrywa, bo zrozumiała, że „Pan, Bóg wasz, on to jest Bogiem na niebie w górze i na ziemi nisko” (Joz 2,11). Na znak otrzymuje „powrózek czerwony”, który ma uwiązać w oknie (Joz 2,18).

W rozdziale 3, gdy kapłani niosący skrzynię przymierza wchodzą w wezbrany Jordan, wody z góry „stanęły […] na jednym miejscu i jak góra podnoszące się widziane były daleko” (Joz 3,16), a „wszystek lud przez suche łożysko przechodził” (Joz 3,17). W rozdziale 4 dwanaście kamieni wyjętych z łożyska rzeki zostaje ustawionych w Galgala, a dwanaście innych położonych pośrodku Jordanu, tam gdzie stali kapłani. W rozdziale 5 nowe pokolenie zostaje obrzezane, obchodzi się Paschę, a „ustała manna, skoro poczęli jeść zboże ziemi” (Joz 5,12). Pod Jerychem Jozue widzi męża z dobytym mieczem, który mówi: „alem jest hetman wojska Pańskiego i teraz przyszedłem” (Joz 5,14), i pada przed nim na twarz.

Mury Jerycha, Haj i Gabaonici (rozdziały 6-9)

W rozdziale 6 wojsko przez sześć dni obchodzi Jerycho raz dziennie, za skrzynią przymierza. Siódmego dnia obchodzi je siedem razy, kapłani niosą „siedem trąb, których się używa w jubileusz” (Joz 6,4), lud wznosi okrzyk, i „natychmiast mury upadły i każdy wszedł przez miejsce, które było naprzeciw niego, i zajęli miasto” (Joz 6,20). Ocaleją tylko Rahab i jej dom.

W rozdziale 7 Achan z pokolenia Judy przywłaszcza sobie część rzeczy obłożonych klątwą, i Izrael zostaje pobity pod małym miastem Haj, dopóki wina nie wyjdzie na jaw. Jozue mówi do niego: „Synu mój, daj chwałę Panu, Bogu Izraelowemu, a wyznaj i powiedz mi, coś uczynił, nie taj” (Joz 7,19), i winny zostaje ukarany w dolinie Achor. W rozdziale 8 Haj zostaje zdobyte zasadzką; potem Jozue buduje ołtarz na górze Hebal, pisze na kamieniach Prawo Mojżesza i czyta je przed całym ludem. W rozdziale 9 Gabaonici, biorąc „stare wory na osły” i „łagwice skórzane na wino podarte i pozszywane” (Joz 9,4), podstępem zyskują przymierze; zachowują życie i stają się drwalami i nosiwodami dla ołtarza.

Zatrzymane słońce i wyprawy na południe i północ (rozdziały 10-12)

W rozdziale 10 pięciu królów amorejskich oblega Gabaon. Jozue idzie nocą na odsiecz, Pan zsyła na wrogów „kamienie wielkie z nieba” (Joz 10,11), a Jozue woła: „Słońce naprzeciw Gabaonu nie ruszaj się, a księżycu naprzeciw doliny Ajalon” (Joz 10,12). Miasta południa padają jedno po drugim. Na północy, w rozdziale 11, Jabin, król Asoru, zbiera lud „bardzo liczny jak piasek, który jest na brzegu morskim” (Joz 11,4), i zostaje pobity nad wodami Merom. Rozdział 12 wylicza pokonanych królów po obu stronach Jordanu: „wszystkich królów trzydziestu jeden” (Joz 12,24).

Podział ziemi obiecanej (rozdziały 13-22)

Postarzały Jozue dzieli kraj losem (rozdział 13). Ruben, Gad i połowa pokolenia Manassesa mają już swój dział na wschód od Jordanu. W rozdziale 14 Kaleb, w wieku osiemdziesięciu pięciu lat wciąż „tak silny, jak byłem silny natenczas” (Joz 14,11), prosi o Hebron i go otrzymuje. Juda dostaje swój dział w rozdziale 15, Efraim i Manasses w rozdziałach 16 i 17. W rozdziale 18 „zebrali się wszyscy synowie Izraelowi w Silo, i tam postawili przybytek świadectwa” (Joz 18,1); siedem pozostałych pokoleń otrzymuje swe działy (rozdział 19).

Rozdział 20 wyznacza miasta schronienia, do których mógł uciec, „ktokolwiek by zabił człowieka nierozmyślnie” (Joz 20,3); rozdział 21 przydziela miasta Lewitom i kończy się słowami: „Ani jedno słowo, które im był obiecał spełnić, nie chybiło, ale wypełniło się wszystko” (Joz 21,43). W rozdziale 22 pokolenia zajordańskie wracają do domów i budują nad Jordanem wielki ołtarz; wojny bratobójczej udaje się uniknąć, gdy wyjaśniają, że to tylko świadectwo, i nazywają go: „Świadectwo nasze, że Pan sam jest Bogiem” (Joz 22,34).

Pożegnanie Jozuego i przymierze w Sychem (rozdziały 23-24)

W rozdziale 23 stary wódz przestrzega przywódców przed narodami i ich bogami: „Oto ja już idę dziś w drogę wszystkiej ziemi, a całym sercem uznacie, iż ze wszystkich słów, które Pan ziścić obiecał, ani jedno nie chybiło” (Joz 23,14). W rozdziale 24, w Sychem, przypomina wszystko, co Bóg uczynił od Abrahama, odnawia przymierze i stawia pod dębem przy świątyni wielki kamień na świadectwo. Umiera, a „służył Izrael Panu po wszystkie dni Jozuego i starszych” (Joz 24,31). Księga kończy się kośćmi Józefa pochowanymi w Sychem i Eleazarem pochowanym na górach Efraima. Historia ciągnie się dalej w Księdze Sędziów, która zaczyna się właśnie słowami „Po śmierci Jozuego” (Sdz 1,1).

Plan wydarzeń Księgi Jozuego

1. Bóg powołuje Jozuego po śmierci Mojżesza (rozdz. 1).
2. Zwiadowcy w Jerychu i Rahab (2).
3. Przejście przez Jordan i dwanaście kamieni (3-4).
4. Obrzezanie w Galgala, Pascha, ustanie manny, hetman wojska Pańskiego (5).
5. Zdobycie Jerycha (6).
6. Grzech Achana i klęska pod Haj (7).
7. Zdobycie Haj i odczytanie Prawa na górze Hebal (8).
8. Podstęp Gabaonitów (9).
9. Bitwa pod Gabaonem i zatrzymane słońce; podbój południa (10).
10. Zwycięstwo nad królami północy (11); lista pokonanych królów (12).
11. Podział ziemi między pokolenia; dział Kaleba (13-19).
12. Miasta schronienia i miasta Lewitów (20-21).
13. Ołtarz nad Jordanem (22).
14. Mowa pożegnalna Jozuego (23).
15. Przymierze w Sychem i śmierć Jozuego (24).

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Jozue i Jezus

Po hebrajsku oba imiona są jednym, a Wulgata, za którą idzie ks. Wujek, pokazuje to w dwóch miejscach. Eklezjastyk (Mądrość Syracha) chwali Jozuego, nazywając go: „Mężny na wojnie Jezus Nawe, który nastąpił po Mojżeszu na proroctwo i był wielki według imienia swego” (Syr 46,1). A List do Hebrajczyków buduje całe rozumowanie na tym imieniu: „Gdyby bowiem Jezus dał im odpocznienie, nigdy by potem o innym dniu nie mówił” (Hbr 4,8); tu „Jezus” to Jozue, który wprowadził Izraela do kraju, ale nie do prawdziwego odpoczynku. Mojżesz, czyli Prawo, mógł doprowadzić lud do granicy; wprowadza go tylko Jezus. Św. Justyn w Dialogu z Tryfonem długo zatrzymuje się nad tą zmianą imienia, a św. Hieronim w liście do Paulina nazywa Jozuego figurą Pana nie tylko przez jego czyny, ale i przez imię.

Jordan i chrzest

Morze Czerwone wyprowadziło Izraela z Egiptu; Jordan wprowadza go do dziedzictwa. Księga sama zestawia te cuda: Pan osuszył Jordan, „tak jak był pierwej uczynił na Czerwonym Morzu” (Joz 4,24). Orygenes w Homiliach o Księdze Jozuego czyta przejście jako figurę chrztu, przez który wierni wchodzą, pod wodzą Jezusa, do dziedzictwa, które Prawo Mojżesza mogło pokazać tylko z daleka. W tej samej rzece Chrystus przyjmie chrzest od Jana. O sakramencie, który zapowiadał Jordan, piszemy w artykule o chrzcie.

Ustanie manny

Gdy tylko Izrael zjadł plony kraju, manna ustała. Komentatorzy katoliccy wyprowadzają z tego naukę: jak manna ustała, gdy Izrael wszedł do ziemi obiecanej, tak Eucharystia, której była figurą, i wszystkie sakramenty ustaną, gdy lud chrześcijański obejmie ojczyznę niebieską i zobaczy bez zasłony Tego, którego tu przyjmuje pod postaciami.

Rahab i czerwony powrózek

Św. Klemens Rzymski w Liście do Koryntian widzi w czerwonym powrózku znak, że przez krew Pana przyjdzie odkupienie dla wszystkich, którzy wierzą i ufają Bogu. Nowy Testament chwali wiarę Rahab, „Wiarą Rahab nierządnica nie zginęła z niewiernymi, przyjąwszy pokojowo wysłanych na zwiady” (Hbr 11,31), i jej uczynki (Jk 2,25). Pojawia się w rodowodzie Chrystusa jako matka Booza: „Salmon zaś zrodził Booza z Rahaby. A Booz zrodził Obeda z Ruty” (Mt 1,5); o weselu Booza opowiada Księga Rut.

Jerycho, hetman wojska Pańskiego i wojna święta

W sensie duchowym Jerycho oznacza nieprawość świata, a trąby kapłanów przepowiadanie słowa Bożego, które burzy mury, gdy grzesznicy się nawracają. List do Hebrajczyków wskazuje przyczynę: „Wiarą upadły mury Jerycha, po obejściu wokoło przez dni siedem” (Hbr 11,30). Hetmana wojska Pańskiego wielu komentatorów utożsamiało ze św. Michałem, księciem ludu Izraela; inni Ojcowie, widząc, że Jozue mu się kłania, rozpoznawali w nim samo Słowo. Zob. św. Michał Archanioł.

Wytępienie Kananejczyków niepokoi wielu czytelników. Pismo przedstawia je jako sąd Boży nad ludami, których nieprawości dopełniły miary: już Abrahamowi Bóg zapowiadał, że jego potomstwo wróci, „bo jeszcze nie wypełniły się nieprawości Amorejczyków do tego czasu” (Rdz 15,16). Księga Mądrości mówi do Boga: „powoli karząc dawałeś sposobność do pokuty” (Mdr 12,10). Nakaz miał też chronić Izraela przed ich bałwochwalstwem i zbrodniami, zwłaszcza przed ofiarami z dzieci.

Zatrzymane słońce nad Gabaonem

Werset „Stanęło tedy słońce wpół nieba i nie spieszyło się zajść przez jeden dzień” (Joz 10,13) znalazł się w XVII wieku w środku sporu o Galileusza, który w liście do Benedetta Castellego (1613) dyskutował jego wykład. Kościół naucza, że autor natchniony opisuje zjawiska tak, jak jawią się zmysłom, w potocznym języku swojej epoki, co przypomina Leon XIII w encyklice Providentissimus Deus (1893): księga stwierdza cud, dzień, któremu nie było równego, „gdy usłuchał Pan głosu człowieka i walczył za Izraela” (Joz 10,14). Wspomniana w wersecie 13 Księga Sprawiedliwych, po hebrajsku Jaszar, to dawny zbiór, który się nie zachował.

Najważniejsze wersety Księgi Jozuego

Joz 1,9: „wzmacniaj się i bądź mężny”

„Oto ci przykazuję: wzmacniaj się i bądź mężny, nie bój się ani się lękaj, bo z tobą jest Pan, Bóg twój, we wszystkim, do czegokolwiek się zwrócisz” (Joz 1,9). To najczęściej szukany werset księgi; nowsze przekłady oddają go słowami bądź mocny i mężny. Bóg trzy razy powtarza Jozuemu to wezwanie (Joz 1,6.7.9), a odwaga, której żąda, nie płynie z siły wodza, lecz z obecności Boga, tej samej, którą obiecał Mojżeszowi: „jak byłem z Mojżeszem, tak będę z tobą, nie opuszczę cię ani cię odstąpię” (Joz 1,5).

Inne szukane wersety

• Joz 1,8: rozmyślanie o Prawie „we dnie i w nocy”.
• Joz 4,21-22: dwanaście kamieni z Jordanu, aby gdy dzieci zapytają, co znaczą te kamienie, odpowiedzieć: „Przez suche łożysko przeszedł Izrael Jordan ten”.
• Joz 6,20: upadek murów Jerycha na głos trąb.
• Joz 10,12-13: zatrzymane słońce i księżyc.
• Joz 24,15: „wybierzcie dziś, co się wam podoba, komu raczej służyć macie […] a ja i dom mój Panu służyć będziemy”.

Księga Jozuego w kanonie i w liturgii

Księga Jozuego jest szóstą księgą Biblii. Idzie po pięciu księgach Mojżeszowych, od Księgi Rodzaju do Księgi Powtórzonego Prawa, a przed Księgą Sędziów i Księgą Rut. Nie należy do Tory: w Biblii hebrajskiej otwiera dział Proroków wcześniejszych, a kanon chrześcijański zawsze trzymał ją na tym samym miejscu, na czele ksiąg historycznych. Wszystkie Biblie chrześcijańskie ją zawierają, a Sobór Trydencki wymienia ją w swoim wykazie ksiąg świętych (sesja IV, 1546). Ks. Wujek idzie za Wulgatą (Liber Josue) w formach imion: Jerycho, Haj, Galgala, Setim, Tamnatsare. Numeracja rozdziałów jest ta sama co w Biblii Tysiąclecia, ale numeracja wersetów różni się nieco w kilku rozdziałach (między innymi 4, 5 i 21). Rozdział 21 ma u ks. Wujka 43 wersety, a w Bibliach tłumaczonych z hebrajskiego zwykle 45, więc końcowe zdanie o spełnionych obietnicach to tu 21,43, a tam zwykle 21,45.

Mszał z 1962 roku i Brewiarz rzymski nie mają osobnych czytań z Księgi Jozuego. Przejście przez Jordan rozbrzmiewa jednak w każdą niedzielę: psalm 113 Wulgaty, In exitu Israel de Aegypto (w Biblii Tysiąclecia psalmy 114-115), śpiewany w niedzielnych Nieszporach psałterza z 1962 roku, wspomina, że „Morze ujrzało i uciekło, Jordan zawrócił się wstecz” (Ps 113,3). Całe Oficjum dnia znajdziesz w Brewiarzu.

Jak czytać Księgę Jozuego?

Rozdziały 1-12 przeczytaj jednym tchem, jak opowieść. Wolniej czytaj rozdziały o podziale, 13-21: pokazują Boga, który dotrzymuje obietnicy piędź po piędzi, i rysują mapę całego dalszego Starego Testamentu. Na koniec zostaw dwie mowy pożegnalne z rozdziałów 23 i 24, które zbierają sens całości. Przy każdym rozdziale łacina stoi obok polskiego tekstu. Pozostałe księgi znajdziesz w Biblii Iter Fidei.

Często zadawane pytania

Kim był Jozue w Biblii?

Jozue, syn Nuna, z pokolenia Efraima, był sługą Mojżesza i jego następcą na czele Izraela. Nazywał się Ozeasz, a Mojżesz nadał mu imię Jozue, które znaczy Pan zbawia, to samo imię co Jezus. Przeprowadził lud przez Jordan, zdobył ziemię obiecaną, podzielił ją między pokolenia i umarł, mając sto dziesięć lat.

Kto napisał Księgę Jozuego?

Według powszechnego zdania komentatorów katolickich sam Jozue. To samo mówi Talmud, a Joz 24,26 podaje, że Jozue „Napisał też wszystkie te słowa w księdze zakonu Pańskiego”. Ostatnie wersety, o jego śmierci, dodała inna ręka; Talmud wymienia Eleazara i Pinchasa. Wielu współczesnych biblistów proponuje znacznie późniejszą kompilację.

Jak upadły mury Jerycha?

Na rozkaz Boga wojsko obchodziło miasto raz dziennie przez sześć dni, za skrzynią przymierza i kapłanami z trąbami; siódmego dnia obeszło je siedem razy, lud wzniósł wielki okrzyk i mury upadły (Joz 6). Pismo przypisuje zwycięstwo nie sile oręża, lecz wierze Izraela (Hbr 11,30).

Kogo Jozue ocalił w Jerychu?

Rahab, kobietę z Jerycha, która ukryła dwóch zwiadowców. W zamian ocaliła życie swoje i swojej rodziny, a znakiem był czerwony powrózek uwiązany w oknie. Weszła do ludu Izraela i według św. Mateusza była matką Booza i przodkinią Chrystusa.

Czy Jozue był synem Mojżesza? Czy miał żonę?

Nie był synem Mojżesza. Jozue był synem Nuna, a synowie Mojżesza to Gersam i Eliezer. Od młodości był sługą Mojżesza i otrzymał od niego włożenie rąk, które uczyniło go następcą. O żonie ani dzieciach Jozuego Pismo Święte nic nie mówi.

Ile rozdziałów ma Księga Jozuego?

Dwadzieścia cztery, w Wulgacie i u ks. Wujka liczą 658 wersetów. Rozdziały 1-12 opowiadają o podboju, 13-22 o podziale kraju, 23 i 24 o pożegnaniu i śmierci Jozuego.

Co znaczy werset Joz 1,9?

To słowo, którym Bóg posyła Jozuego na początku jego misji: nie bój się, bo Pan jest z tobą, dokądkolwiek pójdziesz. Odwaga, której żąda, nie płynie z siły wodza, lecz z obecności Boga, tej samej, którą obiecał Mojżeszowi: „nie opuszczę cię ani cię odstąpię” (Joz 1,5).

Księgę Jozuego możesz czytać werset po wersecie, po polsku i po łacinie, także w aplikacji Biblia katolicka Iter Fidei.