Psalm 114-115 (113 w Wulgacie): Gdy wychodził Izrael z Egiptu

Psalm 114, psalm 115 czy psalm 113?

Tu obie numeracje nie różnią się o jeden: nakładają się na siebie. Tekst hebrajski, a za nim współczesne polskie Biblie, liczy dwa psalmy: 114, o wyjściu z Egiptu, i 115, który zaczyna się od słów Nie nam, Panie. Grecka Septuaginta i łacińska Wulgata łączą je w jeden psalm 113, i w tej postaci Kościół śpiewa go od wieków. W czytniku:

• psalm 114 hebrajski to wersety 1-8;
• psalm 115 hebrajski to wersety 9-26: by odnaleźć werset psalmu 115, dodaj 8 do jego numeru. «Psalm 115 1» to nasz werset 9, «psalm 115 5» to werset 13, a «psalm 115 16» to werset 24.

Uwaga na trzy częste pomyłki, bo sąsiednie numery oznaczają inne teksty:

• psalm 113 współczesnych Biblii to Laudate, pueri, „Chwalcie, słudzy, Pana, chwalcie imię Pańskie!” (psalm 112 Wulgaty), który poprzedza nasz psalm w niedzielnych Nieszporach;
• «psalm 114» ksiąg z numeracją łacińską to Dilexi, „Rozmiłowałem się, gdyż wysłucha Pan głos modlitwy mojej” (Ps 114 Wulgaty);
• «psalm 115» tych ksiąg to Credidi: „Kielich zbawienia wezmę i imienia Pańskiego wzywać będę” (Ps 115 Wulgaty). Te dwa ostatnie tworzą razem psalm 116 hebrajski.

Pełna tablica obu numeracji jest na stronie Księgi Psalmów.

Psalm 114 — interpretacja: In exitu Israel

Pierwsza część, wersety 1-8, opiewa Wyjście jako jedno wielkie wydarzenie, od Morza Czerwonego do Jordanu, od pustyni do Synaju. Nie opowiada: kontempluje.

Wersety 1-2: lud poświęcony

„Alleluja! Gdy wychodził Izrael z Egiptu, dom Jakuba od ludu obcego” (w. 1). „Lud obcy” (populus barbarus) to Egipt, który mówił obcym językiem. Psalm od razu mówi, jaki był sens tego wyjścia: „stał się lud Judzki świętością jego, Izrael władztwem jego” (w. 2). Bóg nie wyzwolił swojego ludu, by zostawić go samemu sobie: wyzwolił go, by uczynić go swoją świątynią i swoim królestwem.

Wersety 3-4: natura, która ucieka

„Morze ujrzało i uciekło, Jordan zawrócił się wstecz” (w. 3). Dwa cuda odległe o czterdzieści lat zostają złączone w jednym wierszu: przejście przez Morze Czerwone, gdy „weszli synowie Izraelowi przez pośrodek suchego morza” (Wj 14, 22), i przejście przez Jordan za Jozuego, gdy „stanęły wody ściekające na jednym miejscu” (Joz 3, 16). Potem „Góry skakały jak barany, a pagórki jak jagnięta” (w. 4): komentatorzy widzą w tym drżenie Synaju w dniu przymierza.

Wersety 5-8: pytanie i odpowiedź

Poeta z radosną ironią pyta stworzenie: „Cóż ci się stało, morze, żeś uciekło, i tobie Jordanie, żeś się wstecz zawrócił?” (w. 5). Odpowiedzią jest imię Boga: „Od oblicza Pańskiego zadrżała ziemia, od oblicza Boga Jakuba” (w. 7). A jest to Bóg, który daje życie, nie tylko pokazuje moc: On „obrócił opokę w jeziora wód, a skałę w źródła wodne” (w. 8). To skała, w którą uderzył Mojżesz na pustyni, „i wyszły wody bardzo obfite” (Lb 20, 11).

Psalm 115 — interpretacja: Non nobis, Domine

Druga część, wersety 9-26, wyciąga naukę z Wyjścia. Skoro wszystko uczynił Bóg, Jemu samemu należy się chwała.

Wersety 9-11: nie nam

Otwiera ją najsłynniejszy werset psalmu: „Nie nam, Panie, nie nam, ale imieniu twemu daj chwałę” (w. 9). Po łacinie: Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam. Lud prosi, by Bóg się okazał, nie dla czci Izraela, ale „dla miłosierdzia twego i dla prawdy twojej, aby snadź nie rzekły narody: «Gdzież jest Bóg ich?»” (w. 10). Odpowiedzią jest wyznanie wiary: „Ale Bóg nasz jest w niebie, wszystko, cokolwiek chciał, uczynił” (w. 11).

Wersety 12-16: bałwany (psalm 115, 4-8)

Następuje jedna z najbardziej ironicznych stron Pisma. Bogowie narodów to „srebro i złoto, robota rąk człowieczych” (w. 12): „Usta mają, a nie mówią, oczy mają, a nie widzą” (w. 13), uszy, nos, ręce i nogi, które do niczego nie służą. To właśnie wyszukiwany werset «psalm 115 5». Wniosek jest straszny: „Niech im podobni będą, którzy je czynią, i wszyscy, którzy w nich ufają!” (w. 16). Człowiek staje się tym, co czci. Ten sam fragment powraca niemal słowo w słowo w psalmie 135 (134 w Wulgacie), co pokazuje, że Izrael śpiewał go jak refren.

Wersety 17-23: nadzieja Izraela

Do ufności zostają wezwane trzy grupy: dom Izraela, dom Aarona, czyli kapłani, i ci, „którzy się boją Pana”; dla każdej refren jest ten sam: „pomocnikiem ich i obrońcą ich jest” (w. 17). Potem błogosławieństwo spływa na wszystkich, „małym i wielkim” (w. 21), na synów, na tych, którzy są błogosławieni „od Pana, który stworzył niebo i ziemię” (w. 23). To samo potrójne wezwanie otwiera psalm 118 (117 w Wulgacie).

Wersety 24-26: niebo i ziemia (psalm 115, 16-18)

Werset 24, który Biblie współczesne numerują 115, 16, mówi: „Niebo nad niebiosa dla Pana, a ziemię dał synom człowieczym”. Bóg pozostaje Panem nieba i powierza człowiekowi ziemię, by ją uprawiał i dziękował za nią, jak na początku Księgi Rodzaju. Psalm kończy się kontrastem: „Nie umarli będą cię chwalić, Panie, ani ci wszyscy, którzy zstępują do otchłani” (w. 25), „ale my, którzyśmy żywi, błogosławimy Pana, od tego czasu aż na wieki!” (w. 26). Życie jest dane dla chwały.

Jak czytał go św. Paweł i Ojcowie

Św. Paweł dał chrześcijański klucz do Wyjścia. Pisząc do Koryntian, przypomina, że ojcowie „wszyscy byli ochrzczeni w Mojżeszu, w obłoku i w morzu”, i że „pili ze skały duchowej, która szła za nimi, a skałą był Chrystus” (1 Kor 10, 2-4). Przejście przez morze jest figurą Chrztu, skała, z której płynie woda, figurą Chrystusa.

Na tej linii Ojcowie, a wśród nich św. Augustyn w Objaśnieniach psalmów, czytali In exitu jako pieśń ochrzczonego, który wyszedł z niewoli grzechu jak Izrael z Egiptu, i jako pieśń Paschy Chrystusa, przejścia ze śmierci do życia. W wodzie tryskającej ze skały tradycja widziała też obraz otwartego boku Zbawiciela, z którego „natychmiast wyszła krew i woda” (J 19, 34): sakramenty Kościoła. Non nobis staje się wtedy modlitwą pokory człowieka, który wie, że wszystko otrzymał: chwała wyzwolenia nie jest jego.

Oba psalmy należą do Hallelu, psalmów, które Żydzi śpiewali w święto Paschy. Dante umieścił In exitu Israel w drugiej pieśni Czyśćca: dusze, które łódź anioła przywozi na brzeg góry oczyszczenia, śpiewają ten psalm jednym głosem, wyzwolone z ziemi jak Izrael z Egiptu.

Psalm 113 w liturgii 1962 roku

Nieszpory niedzielne. W Brewiarzu rzymskim z 1962 roku psalm 113 jest piątym i ostatnim psalmem Nieszporów niedzieli, po Dixit Dominus, Confitebor, Beatus vir i Laudate pueri. Jego antyfona pochodzi z drugiej części: Deus autem noster in cælo: omnia quæcumque voluit, fecit. Co niedzielę, w dzień Zmartwychwstania, Kościół kończy wieczorną psalmodię pieśnią o Passze Izraela, figurze Paschy Chrystusa. Możesz go odmówić w brewiarzu; o budowie tej godziny przeczytasz w przewodniku po Nieszporach.

Ton pielgrzymi. Śpiew gregoriański zachowuje dla tego psalmu od wieków własną melodię, tonus peregrinus, czyli ton pielgrzymi, różny od ośmiu zwykłych tonów psalmowych. Nazwa pasuje do pieśni ludu w drodze.

Mszał. Dwie niedziele po Zesłaniu Ducha Świętego biorą z niego werset Alleluja: XXI niedziela, In exitu Israel de Ægypto, domus Jacob de populo barbaro, i XXII, z wersetem z drugiej części, Qui timent Dominum sperent in eo: adjutor et protector eorum est.

Jak się modlić psalmami 114 i 115?

W niedzielę i w okresie wielkanocnym, by dziękować za wyzwolenie z grzechu, jak Kościół w Nieszporach. Pasuje do rozważania Wielkanocy.

W rocznicę swojego Chrztu, jako pieśń własnego wyjścia z Egiptu; zob. Chrzest.

Po sukcesie, wersetem 9: oddać Bogu chwałę, która Mu się należy.

Wobec współczesnych bożków, pieniądza, władzy, wizerunku, rozważając wersety 12-16: kto im się kłania, staje się jak one, ślepy i niemy.

Za zmarłych, wersetami 25-26, prosząc dla nich o niekończącą się chwałę żyjących w Bogu. Zakończ Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

O czym jest psalm 115?

To druga część psalmu 113 Wulgaty. Oddaje chwałę samemu Bogu („Nie nam, Panie, nie nam”), wyśmiewa bałwany, które mają oczy, a nie widzą, wzywa Izraela, kapłanów i wiernych do ufności i kończy się chwałą żyjących.

Co mówi psalm 115, werset 16?

To nasz werset 24: „Niebo nad niebiosa dla Pana, a ziemię dał synom człowieczym”. Bóg pozostaje Panem nieba i powierza ziemię człowiekowi, który ma jej strzec i za nią dziękować.

O czym jest psalm 114?

Opiewa wyjście z Egiptu: morze, które ucieka, Jordan, który się cofa, góry, które skaczą, skałę zamienioną w źródło. Pokazuje stworzenie drżące przed Bogiem Jakuba, który zbawia swój lud.

Dlaczego psalmy 114 i 115 są w Wulgacie jednym psalmem?

Wulgata idzie tu za grecką Septuagintą, która podaje je jako jeden psalm, śpiewany bez przerwy. Tekst hebrajski je rozdziela. Obie części odpowiadają sobie: opowieść o Wyjściu i nauka, jaką z niej trzeba wyciągnąć.

Czy psalm 115 to psalm o kielichu zbawienia?

Nie w numeracji współczesnych Biblii. Psalm „Kielich zbawienia wezmę” (Ps 115 [116], 4) to psalm 115 numeracji łacińskiej, Credidi, odpowiadający drugiej połowie psalmu 116 hebrajskiego. Psalm 115 hebrajski, Non nobis, to druga część tej strony.

Kiedy śpiewa się psalm 113 Wulgaty?

W Brewiarzu z 1962 roku co niedzielę w Nieszporach, jako piąty psalm, z antyfoną Deus autem noster in cælo. Mszał śpiewa jego pierwszy werset jako werset Alleluja XXI niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego.