Psalm 110 (109 w Wulgacie): Rzekł Pan Panu memu, Dixit Dominus

Psalm 110 czy psalm 109?

Ten sam psalm ma dwa numery. Biblia Tysiąclecia i inne przekłady z hebrajskiego nazywają go psalmem 110; Septuaginta, Wulgata, księgi liturgiczne i Biblia ks. Wujka liczą go jako psalm 109, bo łączą w jeden psalm hebrajskie psalmy 9 i 10. Po łacinie zaczyna się od Dixit Dominus Domino meo i pod tym tytułem zna go Brewiarz i historia muzyki. W obu numeracjach ma siedem wersetów, tak samo ponumerowanych: «psalm 110 1» i «psalm 110 4» to wersety 1 i 4 także u ks. Wujka. Pełna tabela jest na stronie Księgi Psalmów.

Uwaga na pomyłkę w drugą stronę: psalm 109 Biblii Tysiąclecia to inny tekst, psalm złorzeczeń, który święty Piotr odnosi do Judasza, a który u ks. Wujka zaczyna się: „Boże, na chwałę moją nie milcz” (psalm 108 w Wulgacie). Natomiast psalm 111 hebrajski to Confitebor tibi, 110 w Wulgacie, który w Nieszporach następuje po naszym.

Psalm 110 – interpretacja

Psalm jest krótki i bardzo gęsty. Ma tytuł „Psalm Dawidowy” i zawiera dwie wyrocznie Boga – królewską i kapłańską – po których następuje obraz sądu i tajemniczy obraz potoku.

Król po prawicy Boga (w. 1-2)

„Rzekł Pan Panu memu: «Siądź po prawicy mojej […]»” (w. 1) – Bóg przemawia do Mesjasza, którego Dawid nazywa „Panem moim”. Zasiąść po prawicy króla znaczyło dzielić jego tron i władzę. Podnóżek to obraz pełnego zwycięstwa: pokonanych wrogów kładziono pod stopy zwycięzcy. Dalej: „Berło mocy twojej wypuści Pan z Syjonu; panuj wpośród nieprzyjaciół twoich!” (w. 2). Królestwo zaczyna się na Syjonie, ale nie zamyka się w nim; rozciąga się pośród nieprzyjaciół, to znaczy w świecie, który jeszcze się opiera.

Zrodzony przed jutrzenką (w. 3)

Werset 3 jest najbardziej tajemniczy: „Przy tobie panowanie w dzień mocy twej w blaskach świętości. «Z żywota przed jutrzenką zrodziłem cię!»” (w. 3). Po łacinie: Tecum principium in die virtutis tuæ in splendoribus sanctorum: ex utero ante luciferum genui te. Tekst hebrajski tego wersetu jest trudny i współczesne przekłady oddają go bardzo różnie. Lektura grecka i łacińska, którą śpiewa Kościół, usłyszała w nim odwieczne zrodzenie Syna z Ojca „przed jutrzenką”, czyli przed wszelkim stworzeniem. Ten właśnie werset liturgia śpiewa w noc Bożego Narodzenia.

Kapłan na wieki (w. 4)

Druga wyrocznia jest przysięgą: „Przysiągł Pan i nie będzie żałował” (w. 4), a jej treść brzmi: „Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedecha!”. Król jest zarazem kapłanem – w Prawie Mojżeszowym nie było takiego połączenia, bo królowie pochodzili z pokolenia Judy, a kapłani z pokolenia Lewiego.

Sąd i potok (w. 5-7)

„Pan po prawicy twojej, poraził w dzień gniewu swego królów” (w. 5); „Będzie sądził narody” (w. 6). Psalm kończy się zagadkowym obrazem: „Ze strumienia na drodze pić będzie, dlatego wywyższy głowę” (w. 7). Wojownik, który w pościgu pije z potoku przy drodze, nabiera sił i podnosi głowę; Ojcowie zobaczyli w tym coś więcej, o czym niżej.

Jezus i psalm 110: „Rzekł Pan Panu memu”

Żaden psalm nie ma tak ważnego miejsca w Nowym Testamencie. Pierwszy cytuje go sam Jezus, w świątyni, wobec faryzeuszów: „Co wy sądzicie o Chrystusie? Czyim jest synem? Rzekli mu: Dawidowym” (Mt 22,42). Pan pyta dalej: „Jakże więc Dawid w duchu nazywa go Panem” (Mt 22,43), i Ewangelia kończy: „I żaden nie mógł mu odpowiedzieć słowa” (Mt 22,46). Pytanie zawiera odpowiedź: Mesjasz jest synem Dawida według ciała, ale jest też jego Panem, bo jest Bogiem.

Przed Sanhedrynem Pan zapowiada: „Odtąd ujrzycie Syna Człowieczego, siedzącego po prawicy mocy Bożej” (Mt 26,64), łącząc nasz psalm z widzeniem Daniela. W dniu Zesłania Ducha Świętego święty Piotr przytacza pierwszy werset, by głosić Chrystusa zmartwychwstałego i wstępującego do nieba, i wyciąga wniosek: „że go i Panem i Chrystusem uczynił Bóg, tego Jezusa, któregoście wy ukrzyżowali” (Dz 2,36). Święty Paweł czyta w nim ostateczne zwycięstwo Chrystusa: „On zaś ma królować, póki «nie położy wszystkich nieprzyjaciół […]»” (1 Kor 15,25) – to jest: dopóki wszyscy nie znajdą się pod Jego stopami. Święty Marek kończy Ewangelię Wniebowstąpieniem opisanym słowami psalmu: Pan Jezus „został wzięty do nieba, i siedzi po prawicy Bożej” (Mk 16,19).

Stąd pochodzi artykuł Składu Apostolskiego: „siedzi po prawicy Boga Ojca wszechmogącego”. Ilekroć odmawiasz Wierzę w Boga, powtarzasz pierwszy werset Dixit Dominus.

Kapłan według porządku Melchizedecha: psalm 110 4

Melchizedech pojawia się w historii Abrahama tylko raz: „Ale Melchizedech, król Salemu, wyniósłszy chleb i wino, bo był kapłanem Boga najwyższego” (Rdz 14,18), błogosławi Abrahama, a ten daje mu dziesięcinę. Mesjasz z psalmu nie będzie kapłanem według Aarona, lecz według tego kapłaństwa królewskiego, starszego niż Prawo i bez końca.

List do Hebrajczyków buduje na tym wersecie całą swoją naukę: Chrystus jest najwyższym kapłanem zapowiedzianym przysięgą Boga – „Ty jesteś kapłanem na wieki, według porządku Melchizedecha” (Hbr 7,17) – a ponieważ żyje na wieki, „ma kapłaństwo wieczne” (Hbr 7,24). Chleb i wino Melchizedecha Ojcowie czytali jako figurę Eucharystii, ofiary, którą Chrystus uobecnia na ołtarzu przez swoich kapłanów. Kanon Rzymski wspomina o tym w każdej Mszy, gdy po Ablu i Abrahamie wymienia ofiarę złożoną przez summus sacerdos tuus Melchisedech, sanctum sacrificium, immaculatam hostiam. Każdy kapłan uczestniczy w tym jednym kapłaństwie Chrystusa; o tym mówi artykuł o kapłaństwie.

Ojcowie Kościoła o Dixit Dominus

Dla Ojców ten psalm jest streszczeniem tajemnicy Chrystusa. Święty Augustyn w Enarrationes in Psalmos widzi w nim dwie natury Pana: syna Dawida według ciała i Pana Dawida według bóstwa. W wersecie 3 Ojcowie czytali odwieczne zrodzenie Syna, w wersecie 4 Jego kapłaństwo, w wersetach 5-6 Sąd Ostateczny, gdy przyjdzie sądzić żywych i umarłych.

Potok z wersetu 7 otrzymał piękną wykładnię. Święty Augustyn widzi w nim bieg tego śmiertelnego życia i mękę: Chrystus, idąc drogą, pił z potoku ludzkich cierpień, uniżył się aż do śmierci i „dlatego” Ojciec podniósł Jego głowę w Zmartwychwstaniu i Wniebowstąpieniu. To ten sam ruch, który święty Paweł opisuje w Liście do Filipian: uniżenie, a potem wywyższenie.

Psalm 110 w liturgii 1962 roku

Nieszpory niedzieli i świąt. W Brewiarzu Rzymskim 1962 roku Dixit Dominus jest pierwszym psalmem niedzielnych Nieszporów, z antyfoną z jego początku: Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis. Po nim następują psalmy 110, 111, 112 i 113 Wulgaty, od Confitebor tibi do In exitu Israel. Jest też pierwszym psalmem Nieszporów niemal wszystkich świąt: w każdy świąteczny wieczór Kościół zaczyna chwałę od wpatrywania się w Chrystusa po prawicy Ojca. Tę Godzinę możesz odmówić w brewiarzu na dziś; o jej historii przeczytasz w artykule o Nieszporach.

Antyfony świąt wydobywają z psalmu różne wersety. W drugich Nieszporach Bożego Narodzenia śpiewa się Tecum principium in die virtutis tuæ, in splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te; w Nieszporach Bożego Ciała – Sacerdos in æternum Christus Dominus secundum ordinem Melchisedech, panem et vinum obtulit: Kapłan wieczny, który ofiarował chleb i wino.

W Mszale. W Pasterce, Mszy o północy w Boże Narodzenie, graduał pochodzi z tego psalmu, z wersetu 3 i 1: Tecum principium… ex utero ante luciferum genui te. V. Dixit Dominus Domino meo: Sede a dextris meis; komunia powtarza In splendoribus sanctorum, ex utero ante luciferum genui te. W noc, gdy Słowo rodzi się w czasie, Kościół śpiewa o Jego odwiecznym zrodzeniu. Werset 4, Tu es sacerdos in æternum, secundum ordinem Melchisedech, jest wersetem alleluja w Mszach niektórych świętych biskupów, na przykład św. Atanazego (2 maja) i św. Karola Boromeusza (4 listopada). Ewangelia siedemnastej niedzieli po Zesłaniu Ducha Świętego (Mt 22,34-46) to ta, w której Jezus pyta faryzeuszów o Dixit Dominus.

Ponieważ psalm otwierał Nieszpory, kompozytorzy pisali do niego muzykę bez końca: od Nieszporów Najświętszej Maryi Panny Claudia Monteverdiego (Wenecja 1610) po Dixit Dominus Haendla, skomponowany w Rzymie w 1707 roku, i dwa cykle Nieszporów Mozarta. Ich tekst jest tym samym, który Kościół śpiewa w każdą niedzielę wieczorem.

Jak się modlić psalmem 110

To psalm adoracji: o nic nie prosi, wpatruje się w Chrystusa uwielbionego.

• W niedzielę wieczorem, z Oficjum Kościoła, by zakończyć dzień Pański patrząc na Tego, który siedzi po prawicy Ojca.
• Przed Najświętszym Sakramentem, myśląc o Kapłanie wiecznym, który ofiaruje się na ołtarzu pod postaciami chleba i wina.
• Za kapłanów i o powołania, bo uczestniczą w kapłaństwie Chrystusa według porządku Melchizedecha.
• W czasie próby Kościoła, z wersetem 2: Chrystus panuje „wpośród nieprzyjaciół”, a Jego zwycięstwo jest obiecane.

Zakończ doksologią Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Kto jest „Panem” w psalmie 110?

Chrystus. Uczy tego sam Jezus, cytując pierwszy werset faryzeuszom (Mt 22,41-46), a święty Piotr odnosi go do Chrystusa zmartwychwstałego w dniu Pięćdziesiątnicy. Dawid nazywa „Panem moim” Tego, który będzie jego potomkiem według ciała, ale jest Bogiem.

Co znaczy psalm 110 1?

„Siądź po prawicy mojej” zapowiada wywyższenie Chrystusa, który po Zmartwychwstaniu i Wniebowstąpieniu dzieli chwałę Ojca. Podnóżek nóg oznacza ostateczne zwycięstwo nad wszystkimi nieprzyjaciółmi, aż do ostatniego, którym jest śmierć.

Co znaczy «kapłan według porządku Melchizedecha»?

Melchizedech, król i kapłan, ofiarował chleb i wino i pobłogosławił Abrahama. Chrystus jest kapłanem na jego wzór: jedynym, wiecznym, potwierdzonym przysięgą Boga, a Jego ofiara trwa we Mszy świętej pod postaciami chleba i wina.

Dlaczego psalm 110 nazywa się też psalmem 109?

Bo Wulgata i Septuaginta, za którymi idzie liturgia łacińska i Biblia ks. Wujka, łączą hebrajskie psalmy 9 i 10 i od tego miejsca liczą o jeden mniej. Psalm 109 Biblii Tysiąclecia to zaś inny tekst, 108 w Wulgacie.

Kiedy śpiewa się Dixit Dominus?

W Brewiarzu 1962 roku jest pierwszym psalmem Nieszporów każdej niedzieli i niemal wszystkich świąt. W Mszale jego wersety śpiewa się w graduale i komunii Pasterki.

Kto napisał psalm 110?

Tytuł przypisuje go Dawidowi, a sam Jezus cytuje go jako słowo Dawida mówiącego „w duchu”, czyli z natchnienia Ducha Świętego (Mt 22,43).