Psalm 109 (108 w Wulgacie): Boże, na chwałę moją nie milcz

Psalm 109 czy psalm 108?

Ten psalm ma dwa numery. Współczesne Biblie, w tym Biblia Tysiąclecia, idą za tekstem hebrajskim i nazywają go psalmem 109; Wulgata i Septuaginta, a za nimi ks. Wujek, liturgia i Ojcowie, liczą go jako psalm 108. Tekst jest ten sam: po łacinie zaczyna się od słów Deus, laudem meam ne tacueris. Różnica bierze się stąd, że Wulgata łączy w jeden psalmy 9 i 10 tekstu hebrajskiego; pełna tabela jest na stronie Księgi Psalmów.

Rodzi to częste nieporozumienia:

• psalm 109 Wulgaty to zupełnie inny psalm: Dixit Dominus, psalm mesjański ze słowami „Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedecha!” (Ps 109, 4), pierwszy psalm niedzielnych Nieszporów, w Biblii Tysiąclecia psalm 110. Kto w dawnej książce do nabożeństwa znajduje «psalm 109», czyta właśnie jego;
• psalm 108 Biblii Tysiąclecia to psalm 107 Wulgaty, „Gotowe serce moje, Boże” (Ps 107).

Psalm 109 — interpretacja

Tytuł mówi tylko: „Na koniec. Psalm Dawidowy” (w. 1). Psalm rozwija się w trzech ruchach, a jego słowna gwałtowność zaskakuje przy pierwszej lekturze.

Skarga niewinnego (w. 2-5)

Człowieka napadają kłamliwe języki: „Mówili przeciwko mnie językiem zdradliwym i otoczyli mnie mowami nienawistnymi, i zwalczali mię bez przyczyny” (w. 3). Oddaje mu się złem za dobro i nienawiścią za miłość. Jedna cecha odróżnia go od oskarżycieli: „Zamiast miłować mię uwłaczali mi, a ja się modliłem” (w. 4). Nie odpowiada; modli się.

Złorzeczenia (w. 6-20)

Następuje długi szereg przekleństw, wszystkich w liczbie pojedynczej, przeciw jednemu człowiekowi: „Postawże nad nim grzesznika, a diabeł niech stoi po prawicy jego!” (w. 6). Jego dni mają być krótkie, jego urząd przejdzie na innego, jego dom opustoszeje, jego imię zostanie wymazane. Psalm mówi też dlaczego: „przeto że nie pamiętał czynić miłosierdzia” (w. 16), i dlatego, że „Umiłował przekleństwo i przyjdzie nań; nie chciał błogosławieństwa, i będzie oddalone od niego” (w. 18). Kara nie jest dowolna: bezbożny zbiera to, co sam wybrał, i oblókł się w to „jak w szatę”.

Błaganie i dziękczynienie (w. 21-31)

Ton zmienia się nagle: „A ty, Panie, Panie, uczyń ze mną dla imienia twego, albowiem słodkie jest miłosierdzie twoje!” (w. 21). Sprawiedliwy opisuje się jako ubogi i wyczerpany: „Przeminąłem jak cień, kiedy schodzi” (w. 23), „Kolana moje omdlały od postu” (w. 24). Zdaje się całkowicie na Boga: „Oni będą złorzeczyć, a ty racz błogosławić!” (w. 28). Ostatni werset odpowiada szóstemu. Diabeł stał po prawicy bezbożnego; Bóg natomiast „stanął po prawej stronie ubogiego, aby wybawić od prześladowców duszę moją!” (w. 31).

Dlaczego nazywa się go psalmem o Judaszu?

Klucz do psalmu daje sam Nowy Testament. Po Wniebowstąpieniu św. Piotr gromadzi uczniów, aby wybrać następcę zdrajcy, i mówi: „musiało wypełnić się Pismo, które przepowiedział Duch Święty przez usta Dawida, o Judaszu” (Dz 1, 16). Przytacza dwa psalmy: psalm 69 (68 w Wulgacie) o mieszkaniu, które zostało puste, i nasz werset 8: „biskupstwo jego niech weźmie inny” (Dz 1, 20). Łacina Wulgaty mówi episcopatum ejus accipiat alter; Wujek w psalmie tłumaczy „a urząd jego niech weźmie inny!” (w. 8), w Dziejach zaś zachowuje „biskupstwo”. To urząd Apostoła, który Judasz utracił i który otrzymał wybrany tego dnia św. Maciej.

Cała tradycja poszła za tą lekturą. Ten, kto modli się pośród oszczerstw, to Chrystus w swojej Męce; przyjaciel, który odpłaca nienawiścią za miłość, to Judasz, o którym Ewangelia mówi przy Wieczerzy: „A po kąsku wstąpił w niego szatan” (J 13, 27). Diabeł stojący „po prawicy” z wersetu 6 znajduje tu swoje wypełnienie. Werset 25, „patrzyli na mnie i kiwali głowami swymi”, powraca na Kalwarii, gdzie przechodzący bluźnili Jezusowi, „kiwając głowami swymi” (Mt 27, 39). Psalm łączy się więc z psalmem 22 (21 w Wulgacie), który opisuje ten sam gest wzgardy, i z psalmem 41 (40 w Wulgacie), z którego Pan przytacza werset o przyjacielu jadającym Jego chleb. Sam Jezus w modlitwie arcykapłańskiej mówi o Judaszu jako o tym, który zginął, „tylko syn zatracenia, żeby się Pismo spełniło” (J 17, 12).

Jak rozumieć złorzeczenia psalmu?

Każdy chrześcijański czytelnik odczuwa trudność: jak Pismo, natchnione przez Ducha Świętego, może życzyć człowiekowi, by jego dzieci zostały sierotami, a jego imię zostało wymazane? Kościół odpowiadał na to zawsze, a jego odpowiedź jest jasna.

Proroctwo w kształcie życzenia. Św. Augustyn w Objaśnieniach psalmów i gdzie indziej uczy, że te słowa nie są ślubami nienawiści, lecz proroctwami: natchniony psalmista zapowiada w formie życzenia to, co spotka zatwardziałego grzesznika. Forma jest złorzeczeniem, sens wyrocznią. Św. Piotr w Dziejach nie mówi «Dawid pragnął», lecz „przepowiedział Duch Święty” (Dz 1, 16). Św. Tomasz z Akwinu w Sumie teologicznej (II-II, q. 25, a. 6) streszcza tę naukę: złorzeczenia Pisma można rozumieć jako zapowiedź kary, a nie życzenie; albo jako pragnienie skierowane ku sprawiedliwości Boga, który karze, a nie ku cierpieniu człowieka; albo jako pragnienie, by zniknęła wina, a nie by cierpiał winny.

Sprawiedliwy się nie mści. Modlący się w psalmie nigdy nie podnosi ręki: „a ja się modliłem” (w. 4). Sąd pozostawia Bogu. Tego właśnie uczą Prawo i Ewangelia: pomsta należy do Boga, nie do człowieka.

Karę wybiera bezbożny. Psalm nalega: umiłował przekleństwo, oblókł się w nie jak w szatę, weszło jak woda we wnętrzności jego. To nie Bóg popycha grzesznika ku zgubie; to grzesznik odrzuca ofiarowane błogosławieństwo. Judasz jest przypadkiem skrajnym: nie zgubił go sam grzech, bo Piotr się zaparł i otrzymał przebaczenie, lecz rozpacz, która odrzuciła miłosierdzie. Psalm uczy więc świętej bojaźni Bożej: pokazuje, dokąd prowadzi uparte odrzucanie łaski.

Czy można się modlić psalmem 109 przeciw nieprzyjaciołom?

Wielu szuka psalmu 109 jako «modlitwy przeciw wrogom», a w internecie przedstawia się go czasem jako «mocną» formułę, by komuś zaszkodzić, złamać czyjąś zazdrość albo wyrządzić zło na odległość. Trzeba powiedzieć jasno: takie użycie sprzeciwia się wierze. Recytowanie świętego tekstu jak formuły, która działałaby sama z siebie, to zabobon, grzech przeciw pierwszemu przykazaniu; używanie go, by życzyć zła drugiemu, to ciężki grzech przeciw miłości. Pan powiedział: „Miłujcie nieprzyjaciół waszych, dobrze czyńcie tym, którzy was mają w nienawiści, a módlcie się za prześladujących i potwarzających was” (Mt 5, 44). A św. Paweł: „Błogosławcie prześladujących was; błogosławcie, a nie przeklinajcie” (Rz 12, 14).

Psalmem tym można i trzeba się jednak modlić w próbie: do tego jest powołany. Kto doznaje oszczerstwa, prześladowania albo zdrady, może powiedzieć Bogu całą doznaną niesprawiedliwość, niczego nie łagodząc, i Jemu zostawić wyrok: „uczyń ze mną dla imienia twego”. Prosi się wtedy, aby zło zostało zdemaskowane i ustało, aby zwyciężyła prawda, i modli się o nawrócenie przeciwnika, jak Chrystus na krzyżu: „Ojcze! Odpuść im, bo nie wiedzą, co czynią” (Łk 23, 34). To duch modlitwy Ojcze nasz: „I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom” (Mt 6, 12). Do obrony przed złem Kościół daje modlitwę do św. Michała Archanioła, nie złorzeczenia.

Psalm 108 w liturgii 1962

W Brewiarzu rzymskim 1962 psalm 108 Wulgaty odmawia się co tydzień w Nonie soboty, podzielony na trzy części: wersety 2-13, 14-21 i 22-31, pod antyfoną Ne tacueris Deus, quia sermonibus odii circumdederunt me, wziętą z wersetów 2 i 3. Kościół nie usuwa tego trudnego psalmu: modli się nim w całości, ustami Chrystusa, w każdą sobotę po południu. Oficjum dnia znajdziesz w brewiarzu.

We mszy zostały z niego słowa ufności, nie złorzeczenia. Ofertorium środy trzeciego tygodnia Wielkiego Postu śpiewa werset 21: Domine, fac mecum misericordiam tuam, propter nomen tuum: quia suavis est misericordia tua. Ofertorium poniedziałku Dni Krzyżowych bierze dwa ostatnie wersety: Confitebor Domino nimis in ore meo: et in medio multorum laudabo eum, qui astitit a dextris pauperis. Taka jest lektura Kościoła: psalm o zdrajcy kończy się chwałą Boga, który staje po prawicy ubogiego.

Jak się modlić psalmem 109?

• Jako rozważanie Męki. Słyszeć w wersetach 2-5 i 21-31 głos zdradzonego Chrystusa, który modli się za oszczerców; dobrze pasuje to do Wielkiego Tygodnia.
• W oszczerstwie albo prześladowaniu. Powierzyć swoją sprawę Bogu, zamiast samemu wymierzać sprawiedliwość, opierając się na wersetach 21, 26 i 31: „zbaw mię według miłosierdzia swego!”.
• Dla świętej bojaźni. Wobec losu Judasza pamiętać, że z łaską się nie igra, i prosić o wytrwanie do końca.
• Modląc się za tych, którzy nam szkodzą. Kończyć zawsze modlitwą za przeciwnika, jak uczy Pan.

Kończy się go, jak każdy psalm Oficjum, modlitwą Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

O czym jest psalm 109?

To modlitwa niewinnego, oczernionego i zdradzonego przez tego, kogo kochał. Zapowiada karę bezbożnego, a potem zdaje się na Boga, który staje „po prawej stronie ubogiego”. Tradycja, za św. Piotrem, czyta w nim Mękę Chrystusa i koniec Judasza.

Czy psalm 109 to modlitwa przeciw wrogom?

Nie w sensie formuły odmawianej przeciw komuś: byłby to zabobon i brak miłości. Modli się nim, aby powierzyć Bogu doznaną krzywdę, bez zemsty, zachowując przykazanie miłości nieprzyjaciół i modlitwy za nich.

Dlaczego w psalmie 109 są przekleństwa?

Bo według lektury Kościoła jest to proroctwo w formie życzenia: Duch Święty zapowiada ustami Dawida karę zdrajcy, która wypełniła się na Judaszu. Św. Augustyn i św. Tomasz wyjaśniają, że te słowa nie wyrażają nienawiści, lecz przepowiadają sprawiedliwość Boga wobec zatwardziałego grzesznika.

Kto napisał psalm 109?

Tytuł przypisuje go Dawidowi, a św. Piotr potwierdza to w Dziejach Apostolskich: Duch Święty przepowiedział „przez usta Dawida” (Dz 1, 16). Tradycja uważa Dawida za jego ludzkiego autora.

Co znaczy psalm 109, werset 8?

„Dni jego niech będą krótkie, a urząd jego niech weźmie inny!”. Św. Piotr odnosi ten werset do Judasza i na jego podstawie wybiera Macieja na miejsce zdrajcy. Wulgata mówi tu episcopatum, stąd w Dziejach Apostolskich u Wujka „biskupstwo jego niech weźmie inny” (Dz 1, 20).

Czy psalm 109 to psalm o kapłanie na wieki według porządku Melchizedecha?

Nie. Werset „Ty jesteś kapłanem na wieki według porządku Melchizedecha!” należy do psalmu 109 Wulgaty, który w Biblii Tysiąclecia jest psalmem 110, Dixit Dominus. Psalm 109 współczesnych Biblii to Deus, laudem meam, omówiony na tej stronie.