Księga Estery

Księga Estery jest jedną z najbardziej dramatycznych opowieści Starego Testamentu. Na dworze perskiego króla Aswerusa możny Aman uzyskuje wyrok śmierci na wszystkich Żydów w państwie, a jedyną osobą, która może go odwrócić, jest młoda królowa, która ukrywa swoje pochodzenie i nie może wejść do króla bez wezwania pod karą śmierci. Estera pości trzy dni, modli się i idzie. Wszystko się odwraca: Aman ginie na szubienicy, którą przygotował dla Mardocheusza, a dzień zagłady staje się świętem radości. Kościół czytał tę historię jako lekcję o Opatrzności, która posługuje się słabymi, i widział w Esterze, wstawiającej się za swoim ludem, figurę Najświętszej Maryi Panny.

Kim była królowa Estera?

Estera była żydowską sierotą wychowaną w Suzie, stolicy Persji, przez krewnego Mardocheusza, Beniaminitę uprowadzonego niegdyś z Jerozolimy. Tekst przedstawia ją tak: „Ten wychowywał córkę brata swego Edissę, którą drugim imieniem zwano Estera, i oboje rodziców straciła, a była piękna bardzo i wdzięcznej twarzy” (Est 2,7). Edissa to hebrajskie Hadassa, „mirt”; Estera to imię perskie, które zwykle łączy się ze słowem „gwiazda”. Wulgata i ks. Wujek czynią z Mardocheusza jej stryja (2,7 i 8,1); tekst hebrajski mówi, że była córką jego stryja, a więc jego stryjeczną siostrą.

Gdy król Aswerus odprawił królową Wasti, Estera znalazła się wśród panien przyprowadzonych do pałacu i „umiłował ją król bardziej niż wszystkie niewiasty” (Est 2,17). Za radą Mardocheusza nie wyjawiła, że jest Żydówką. Jej wielkość nie polega na urodzie, którą księga podkreśla, lecz na tym, że w godzinie próby zaryzykowała życie dla swojego ludu, nie zapominając, że ratunek przychodzi od Boga.

Kim był Aswerus i kim był Aman?

Aswerus panował „od Indyj aż do Etiopii nad stu dwudziestu siedmiu prowincjami” (Est 1,1). Większość historyków utożsamia go z Kserksesem I, królem perskim w latach 486-465 przed Chrystusem; części greckie księgi nazywają go Artakserksesem. Pierwszym ministrem uczynił król Amana, „syna Amadaty, który był z rodu Agaga” (Est 3,1); przydomek wiąże go z Agagiem, królem Amalekitów, odwiecznych wrogów Izraela. Mardocheusz, Żyd uprowadzony z Jerozolimy za Nabuchodonozora, siedział „u drzwi królewskich” i ocalił kiedyś króla, wykrywając spisek dwóch eunuchów (Est 2,21-23).

Kto napisał Księgę Estery?

Autor jest nieznany. Sama księga mówi, że „Spisał tedy Mardocheusz to wszystko” i rozesłał listy do Żydów (Est 9,20), i dlatego wielu dawnych autorów, także katolickich, przypisywało księgę Mardocheuszowi. Talmud przypisuje jej spisanie mężom Wielkiej Synagogi. Kościół niczego nie rozstrzygnął; pewne jest tylko, że autor dobrze znał dwór perski i jego zwyczaje.

Kiedy powstała Księga Estery?

Wydarzenia rozgrywają się w czasach perskich, w V wieku przed Chrystusem, a księga powstała po nich, w Persji lub w Judei. Święto Purim było już obchodzone w czasach machabejskich: druga Księga Machabejska mówi o trzynastym dniu Adar jako o dniu „w przeddzień dnia Mardocheuszowego” (2 Mch 15,37). Przekład grecki zaopatrzono w notę o jego przyniesieniu do Egiptu „roku czwartego, za panowania Ptolemeusza i Kleopatry” (Est 11,1). Dokładnej daty nie znamy.

Dlaczego Księga Estery ma szesnaście rozdziałów?

Księga dotarła do nas w dwóch postaciach: krótszej, hebrajskiej, i dłuższej, greckiej, która zawiera sny, edykty i modlitwy nieobecne w hebrajskim. Św. Hieronim przetłumaczył najpierw tekst hebrajski (rozdziały 1-10,3), a części greckie zebrał na końcu, jako rozdziały 10,4-16,24, zaznaczając, gdzie należą. Dlatego w Wulgacie i u ks. Wujka księga ma szesnaście rozdziałów, a jej porządek nie jest chronologiczny. Wiele nowszych przekładów wstawia części greckie w miejsca, do których należą, z osobnym oznaczeniem wersetów. Klucz jest prosty:

• sen Mardocheusza i spisek eunuchów (11,2-12,6) poprzedzają rozdział 1;
• pierwszy edykt Artakserksesa przeciw Żydom (13,1-7) należy po 3,13;
• modlitwy Mardocheusza i Estery (13,8-14,19) należą po 4,17;
• wejście Estery do króla (15,1-19) rozwija 5,1-2;
• drugi edykt, odwołujący pierwszy (16,1-24), należy po 8,12;
• wyjaśnienie snu (10,4-13) i nota o przekładzie (11,1) zamykają księgę.

O czym jest Księga Estery? Streszczenie

Wasti odprawiona, Estera królową (rozdziały 1-2)

W trzecim roku panowania Aswerus wydaje w Suzie ucztę, która trwa sto osiemdziesiąt dni, a potem drugą, siedmiodniową, dla całego ludu. Siódmego dnia, podochocony winem, każe przyprowadzić królową Wasti, aby pokazać jej piękność; ta odmawia. Za radą książąt król ją odprawia i rozsyła listy, „że mężowie są zwierzchnikami i starszymi w domach swoich” (Est 1,22). W rozdziale 2 szuka się dla króla nowej żony; spośród panien zebranych w Suzie wybrana zostaje Estera i otrzymuje koronę. Mardocheusz wykrywa spisek dwóch odźwiernych na życie króla i przez Esterę ostrzega Aswerusa; sprawę wpisuje się do kronik, ale nikt go nie nagradza.

Spisek Amana (rozdział 3)

Król wywyższa Amana nad wszystkich książąt, a słudzy kłaniają mu się do ziemi. „Sam tylko Mardocheusz nie klękał ani mu się nie kłaniał” (Est 3,2). Urażony Aman postanawia zgładzić nie tylko jego, ale cały naród żydowski. Rzuca się los, „który po hebrajsku zowią pur” (Est 3,7), i wypada dwunasty miesiąc, Adar. Aman oczernia Żydów przed królem i obiecuje dziesięć tysięcy talentów do skarbca; król daje mu swój sygnet, a listy z wyrokiem rozchodzą się po wszystkich krainach: wszyscy Żydzi mają zginąć trzynastego dnia miesiąca Adar.

Post i decyzja Estery (rozdział 4)

Mardocheusz wkłada wór i posypuje głowę popiołem, a po całym państwie jest „post, krzyk i płacz” (Est 4,3). Prosi Esterę, by poszła do króla błagać za swoim ludem. Ona przypomina, że kto wejdzie do króla bez wezwania, ginie, chyba że król wyciągnie ku niemu złote berło. Mardocheusz odpowiada słowami, które są sercem księgi: „A kto wie, czyś nie dlatego dostąpiła królestwa, abyś na taki czas była gotowa?” (Est 4,14).

Estera decyduje: „Idź, a zbierz wszystkich Żydów, których w Susan znajdziesz, a módlcie się za mnie. Nie jedzcie ani pijcie przez trzy dni i przez trzy noce; a ja podobnie będę pościć ze służebnicami swymi, a wtedy wnijdę do króla czyniąc przeciw prawu, jako nie wezwana, i narażając się na śmierci niebezpieczeństwo” (Est 4,16). W przekładach z hebrajskiego zdanie to kończy się wymownymi słowami: a jeśli zginę, to zginę.

Dwie uczty i bezsenna noc (rozdziały 5-7)

Trzeciego dnia Estera staje w szatach królewskich w wewnętrznym przedsionku. Król wyciąga ku niej złote berło i obiecuje jej choćby połowę królestwa (Est 5,3). Ona prosi tylko, by przyszedł z Amanem na ucztę, a potem na drugą. Aman wychodzi uradowany, ale widok Mardocheusza, który nie wstaje przed nim, odbiera mu radość; za radą żony Zares stawia szubienicę wysoką na pięćdziesiąt łokci. Tej nocy król nie może zasnąć i każe sobie czytać kroniki (Est 6,1); dowiaduje się, że Mardocheusz, który ocalił mu życie, nie dostał nagrody.

Rano pyta Amana, co uczynić człowiekowi, którego król chce uczcić; Aman, myśląc o sobie, opisuje szaty królewskie i konia, i musi potem sam prowadzić Mardocheusza po mieście, wołając: „Tej czci godzien jest ten, którego król będzie chciał uczcić!” (Est 6,11). Na drugiej uczcie Estera wyjawia królowi swoje pochodzenie i prosi o życie swoje i swojego ludu: „Przeciwnikiem i nieprzyjacielem naszym jest ten niegodziwy Aman!” (Est 7,6). Król każe go powiesić. „Powieszono tedy Amana na szubienicy, którą był zgotował Mardocheuszowi” (Est 7,10).

Odwrócony wyrok i święto Purim (rozdziały 8 - 10,3)

Ponieważ edyktu perskiego nie można odwołać, król pozwala Mardocheuszowi wydać drugi: Żydzi mogą się bronić w dniu, który miał być dniem ich zagłady. Mardocheusz wychodzi od króla w szatach królewskich, „A Żydom nowa światłość zdała się wschodzić” (Est 8,16). Trzynastego Adar Żydzi pokonują swoich wrogów, w Suzie walka trwa jeszcze dzień dłużej. Mardocheusz i Estera ustanawiają doroczne święto czternastego i piętnastego Adar, zwane „Purim, to jest losów” (Est 9,26), z ucztami, wymianą darów i jałmużną dla ubogich. Część hebrajska kończy się pochwałą Mardocheusza, drugiego po królu, który „troszczył się o dobro ludu swego” (Est 10,3).

Części greckie: sen, edykty i modlitwy (10,4 - 16,24)

Mardocheusz wyjaśnia sen, który miał na początku: „Od Boga się to stało” (Est 10,4). Małe źródło, które urosło w rzekę, to Estera, a dwa smoki to on i Aman. Rozdziały 11-12 opowiadają sam sen i spisek eunuchów. Rozdział 13 podaje treść pierwszego edyktu, a potem modlitwę Mardocheusza, który wyjaśnia, że nie kłaniał się Amanowi nie z pychy, ale żeby nie oddawać człowiekowi czci należnej Bogu (Est 13,14). Rozdział 14 to modlitwa Estery. Rozdział 15 opowiada jej wejście do króla: na widok jego gniewnego oblicza mdleje, „I odmienił Bóg serce króla w łaskawość” (Est 15,11). Rozdział 16 podaje drugi edykt, w którym król uznaje, że Żydzi są „synami najwyższego i najświętszego, i zawsze żyjącego Boga” (Est 16,16).

Plan wydarzeń Księgi Estery

1. Uczta Aswerusa i odprawienie królowej Wasti (1).
2. Estera wybrana na królową; Mardocheusz wykrywa spisek na króla (2).
3. Wywyższenie Amana; Mardocheusz nie oddaje mu pokłonu (3,1-6).
4. Los „pur” i edykt zagłady Żydów na 13 Adar (3,7-15; edykt w 13,1-7).
5. Żałoba Żydów; Mardocheusz prosi Esterę o wstawiennictwo (4).
6. Modlitwy Mardocheusza i Estery, trzydniowy post (13,8-14,19).
7. Estera wchodzi do króla bez wezwania i zaprasza go z Amanem na ucztę (5,1-8; 15).
8. Aman stawia szubienicę dla Mardocheusza (5,9-14).
9. Bezsenna noc króla; Aman musi uczcić Mardocheusza (6).
10. Druga uczta: Estera oskarża Amana; Aman powieszony (7).
11. Mardocheusz wywyższony; drugi edykt pozwala Żydom się bronić (8; edykt w 16).
12. Zwycięstwo Żydów 13 i 14 Adar (9,1-19).
13. Ustanowienie święta Purim (9,20-32).
14. Wielkość Mardocheusza i wyjaśnienie jego snu (10).

Modlitwa Estery

Modlitwa Estery z rozdziału 14 należy do części greckich i jest jedną z najpiękniejszych modlitw Starego Testamentu w godzinie zagrożenia. Królowa zdejmuje szaty królewskie, posypuje głowę popiołem i pości, a potem modli się: „Panie mój, który sam tylko jesteś Królem naszym, wspomóż mię opuszczoną i która oprócz ciebie żadnego innego pomocnika nie mam” (Est 14,3). Wyznaje grzechy ludu, „Zgrzeszyliśmy przed oczyma twymi” (Est 14,6), prosi o odwagę i o słowa: „Daj mowę ozdobną w usta moje przed oczyma lwa” (Est 14,13), i kończy: „Boże mocny nade wszystkich, wysłuchaj głosu tych, którzy żadnej innej nadziei nie mają, a wybaw nas z rąk ludzi bezbożnych i wyrwij mię z bojaźni mojej!” (Est 14,19).

Modlitwa Mardocheusza z rozdziału 13 brzmi podobnie: „Panie, Panie, Królu wszechmogący, bo w mocy twojej wszystko jest położone, i nie masz, kto by się mógł woli twej sprzeciwić” (Est 13,9), i prosi: „obróć żałobę naszą w wesele” (Est 13,17). Obie modlitwy można odmawiać w każdej trudnej sytuacji, w której człowiek nie ma już innej pomocy; zobacz też modlitwę w trudnej sytuacji.

Imię Boga ukryte

Tekst hebrajski Księgi Estery ani razu nie wymienia imienia Bożego. Bóg jest w nim jednak wszędzie, tylko ukryty: w poście Żydów, w słowach Mardocheusza „A kto wie”, w bezsennej nocy króla, w szubienicy, która obraca się przeciw temu, kto ją postawił. Części greckie mówią to wprost: modlą się do Boga, a Mardocheusz kończy: „Od Boga się to stało”. Kościół, który przyjmuje całą księgę, czyta obie postacie razem: historia hebrajska pokazuje, jak działa Opatrzność, a modlitwy greckie mówią, komu należy za to dziękować.

Czego uczy Księga Estery? Interpretacja

Opatrzność, która odwraca losy

Cała księga zbudowana jest na odwróceniu: Aman chce poniżyć Mardocheusza, a musi go uczcić; stawia szubienicę i sam na niej ginie; dzień losu wybrany na zagładę staje się dniem radości. Bóg nie występuje z cudem, lecz posługuje się zbiegami okoliczności, ludzką odwagą i modlitwą, i w ten sposób spełnia się słowo drugiego edyktu: „nie my, ale Bóg oddał mu, co zasłużył” (Est 16,18).

Post złączony z modlitwą

Estera nie idzie do króla, licząc tylko na swój wdzięk: przez trzy dni pości i prosi, by cały lud pościł i modlił się za nią. Tradycja Kościoła widzi w tym wzór postu chrześcijańskiego, który nie jest dietą, lecz modlitwą całego człowieka. Dlatego liturgia wraca do tej księgi w Wielkim Poście (zob. niżej i artykuł Wielki Post).

Cześć należna tylko Bogu

Mardocheusz nie odmawia pokłonu z pychy. Mówi w modlitwie, że dla ratowania ludu gotów byłby całować stopy Amana, „Alem się bał, abym czci Boga mego nie przeniósł na człowieka i żebym się nikomu nie kłaniał oprócz Boga mego” (Est 13,14). Jest to ta sama wierność, którą okażą później męczennicy, odmawiając palenia kadzidła przed posągiem cesarza.

Pyszny poniżony

Historia Amana to przypowieść o pysze: człowiek, który ma wszystko, mówi, że „zda mi się, jakbym nic nie miał, póki będę patrzył na Mardocheusza Żyda” (Est 5,13). Zazdrość i nienawiść zamykają go w obsesji, która prowadzi do zguby. Jest to ilustracja słów z Przypowieści Salomona, że przed zgubą idzie pycha.

Estera, figura Najświętszej Maryi Panny

Tradycja chrześcijańska widziała w Esterze figurę Matki Bożej. Estera, jedyna wyjęta spod prawa, którego król mówi jej: „Nie umrzesz, bo nie dla ciebie, ale dla wszystkich innych to prawo uczynione” (Est 15,13), jest obrazem Maryi zachowanej od grzechu, który dotyka wszystkich. Królowa, która wstawia się za swoim ludem u króla, jest obrazem Maryi wstawiającej się za nami u swego Syna. To zastosowanie duchowe, nie dosłowny sens księgi, ale bardzo dawne w pobożności Kościoła.

Najważniejsze wersety Księgi Estery

• Est 4,14: „A kto wie, czyś nie dlatego dostąpiła królestwa, abyś na taki czas była gotowa?”
• Est 4,16: „Nie jedzcie ani pijcie przez trzy dni i przez trzy noce; a ja podobnie będę pościć ze służebnicami swymi”.
• Est 5,3: „Czego chcesz, Estero królowo? co za prośba twoja? Chociażbyś o połowę królestwa prosiła, będzie ci dana!”
• Est 6,1: „Tej nocy król spać nie mógł”.
• Est 7,10: „Powieszono tedy Amana na szubienicy, którą był zgotował Mardocheuszowi”.
• Est 9,22: „a płacz i smutek obróciły się im w radość i w wesele”.
• Est 13,9: „Panie, Panie, Królu wszechmogący, bo w mocy twojej wszystko jest położone”.
• Est 14,3: „Panie mój, który sam tylko jesteś Królem naszym, wspomóż mię opuszczoną”.

Księga Estery w kanonie i w liturgii

Gdzie jest Księga Estery w Biblii?

W katolickim Starym Testamencie Księga Estery stoi wśród ksiąg historycznych, po Księdze Tobiasza i Księdze Judyty, a przed Księgą Hioba. W Biblii hebrajskiej jest jednym z pięciu „zwojów” i czyta się ją w synagodze w święto Purim.

Księga protokanoniczna z częściami deuterokanonicznymi

Kościół przyjął księgę w całości. Rozdziały hebrajskie są protokanoniczne, a części greckie (10,4-16,24) deuterokanoniczne, jak greckie części Księgi Daniela: w starożytności niektórzy dyskutowali o ich miejscu w Piśmie, zanim przyjęto je powszechnie, ale mają tę samą powagę co reszta. Synody w Hipponie (393) i Kartaginie (397) liczą Esterę wśród ksiąg świętych, a Sobór Trydencki na IV sesji (8 kwietnia 1546) wymienia ją między Judytą a Hiobem i każe przyjmować księgi święte w całości, ze wszystkimi ich częściami. Reformatorzy zachowali tylko tekst hebrajski; dlatego Biblie protestanckie mają tylko dziesięć rozdziałów Estery.

W Mszale i w Brewiarzu 1962 roku

• Środa Popielcowa. Przy posypaniu popiołem śpiewa się responsorium Emendemus in melius, które Mszał wskazuje jako wzięte z Estery 13 i Joela 2, a antyfona Inter vestibulum et altare kończy się słowami ne claudas ora canentium te, Domine, bliskimi końcowi modlitwy Mardocheusza: „nie zamykaj ust o tobie śpiewających” (Est 13,17). Zob. Środa Popielcowa.
• Środa drugiego tygodnia Wielkiego Postu. Lekcją Mszy jest modlitwa Mardocheusza (Est 13,8-11 i 15-17).
• XXI niedziela po Zesłaniu Ducha Świętego. Introit In voluntate tua, Domine, universa sunt posita bierze słowa tej samej modlitwy (Est 13,9-11).
• XXII niedziela po Zesłaniu Ducha Świętego. Ofiarowanie Recordare mei, Domine pochodzi z modlitwy Estery, która prosi o właściwe słowa przed królem (Est 14,12-13).
• Oficjum okresu. W Brewiarzu Księgę Estery czyta się na jutrzni we wrześniu, po Hiobie, Tobiaszu i Judycie, z antyfoną Domine Rex omnipotens, in ditione tua cuncta sunt posita; w niedzielę drugi nokturn bierze lekcje z dzieła św. Ambrożego O obowiązkach (De officiis).

Jak czytać Księgę Estery?

Przeczytaj najpierw rozdziały 1-10 jednym ciągiem: to zwarta, dobrze opowiedziana historia, w której każdy szczegół, nawet bezsenna noc króla, ma znaczenie. Potem przeczytaj części greckie w porządku podanym wyżej: najpierw sen (11-12), potem edykt (13,1-7), modlitwy (13,8-14,19), wejście Estery (15) i drugi edykt (16), a na końcu wyjaśnienie snu (10,4-13). Zobaczysz wtedy, że opowieść hebrajska i modlitwy greckie dopełniają się. Na modlitwę wybierz rozdziały 13 i 14, zwłaszcza w Wielkim Poście albo w chwili, gdy od twojej odwagi zależy dobro innych.

Często zadawane pytania

O czym jest Księga Estery?

Opowiada, jak Estera, młoda Żydówka, która została żoną perskiego króla Aswerusa, ocaliła swój lud od zagłady zaplanowanej przez ministra Amana. Za radą Mardocheusza, po trzech dniach postu i modlitwy, weszła do króla bez wezwania i wyjawiła spisek. Aman zginął na szubienicy przygotowanej dla Mardocheusza, a Żydzi ustanowili na pamiątkę święto Purim.

Kim była królowa Estera?

Była żydowską sierotą wychowaną w Suzie przez krewnego Mardocheusza; jej hebrajskie imię to Hadassa, u Wujka Edissa. Wybrana przez króla Aswerusa na miejsce królowej Wasti, zaryzykowała życie, aby wstawić się za swoim narodem. Tradycja widzi w niej figurę Najświętszej Maryi Panny.

Kto napisał Księgę Estery?

Autor nie jest znany. Ponieważ księga mówi, że Mardocheusz spisał te wydarzenia, wielu dawnych autorów przypisywało ją jemu; Talmud przypisuje ją mężom Wielkiej Synagogi. Kościół niczego w tej sprawie nie rozstrzygnął.

Co to jest święto Purim?

To żydowskie święto obchodzone czternastego i piętnastego dnia miesiąca Adar, na pamiątkę ocalenia Żydów w Persji. Nazwa pochodzi od słowa pur, „los”, bo Aman rzucał los, aby wybrać dzień zagłady. Świętuje się je ucztą, wymianą darów i jałmużną, a w synagodze czyta się Księgę Estery.

Dlaczego Księga Estery w Biblii protestanckiej jest krótsza?

Bo protestanci przyjmują tylko tekst hebrajski (dziesięć rozdziałów). Kościół katolicki, za Septuagintą, Wulgatą i Soborem Trydenckim, przyjmuje też części greckie, które w Wulgacie stanowią rozdziały 10,4-16,24: sen i edykty oraz modlitwy Mardocheusza i Estery.

Ile rozdziałów ma Księga Estery?

W Wulgacie i u ks. Wujka szesnaście: dziesięć z tekstu hebrajskiego i części greckie zebrane przez św. Hieronima na końcu. W Bibliach protestanckich dziesięć, a w wielu nowszych przekładach katolickich części greckie są wstawione w środek tekstu z osobną numeracją.

Księgę Estery możesz czytać werset po wersecie, w przekładzie ks. Wujka obok łaciny, także w aplikacji Biblia katolicka.