Zwiastowanie Pańskie (25 marca)

Czym jest Zwiastowanie Pańskie

Zwiastowanie Pańskie, zwane także Zwiastowaniem Najświętszej Maryi Panny, to uroczystość obchodzona 25 marca, w której wspominamy chwilę, gdy archanioł Gabriel został posłany od Boga do Dziewicy Maryi w Nazarecie i zwiastował Jej, że pocznie i porodzi Syna Bożego. Gdy Maryja odpowiedziała: „Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według słowa twego” (Łk 1,38), Słowo Boże przyjęło ciało w Jej dziewiczym łonie. W tej jednej chwili dokonała się tajemnica Wcielenia — Bóg stał się człowiekiem.

Dom Guéranger nazywa ten dzień najuroczystszym wydarzeniem, jakiego kiedykolwiek był świadkiem czas: „W tym dniu Boskie Słowo, przez które Ojciec stworzył świat, stało się ciałem w łonie dziewicy i zamieszkało wśród nas” (Dom Guéranger, Rok Liturgiczny). To święto jednocześnie naszego Pana i Jego Matki, bo żaden z nich nie da się od drugiego oddzielić: Syn poczęty i Matka, która Go poczęła.

Dlaczego 25 marca

Data nie została wybrana dowolnie. 25 marca przypada dokładnie dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem (25 grudnia). Kościół, obliczając czas brzemienności Maryi, umieścił poczęcie Pana tam, gdzie powinno się znaleźć względem Jego narodzenia. Jak zauważa bł. kardynał Schuster, „data 25 marca nie została wybrana dowolnie, lecz wynika z daty Narodzenia, które przypada dziewięć miesięcy później, popartej tak czcigodną i powszechną tradycją”, że Sobór Trullański (692), zakazując świąt męczenników w Wielkim Poście, uczynił szczególny wyjątek właśnie dla Wcielenia Pana 25 marca.

Dlatego Zwiastowanie wypada zwykle pośrodku Wielkiego Postu — i przerywa jego surowość. Dom Pius Parsch pisze, że „dzisiejsze święto jest pierwszym zwiastunem nadchodzącego Adwentu i Bożego Narodzenia; liturgia zdaje się mówić: jeszcze tylko dziewięć miesięcy i znów staniemy przed nowonarodzonym Królem pokoju”. Tradycja sięgająca czasów apostolskich umieszcza ten moment dwudziestego piątego marca, o północy — godzinie, w której Gabriel ukazał się Dziewicy.

W średniowieczu 25 marca uważano wręcz za początek roku cywilnego, tak doniosła była ta data: oto prawdziwy początek Nowego Testamentu i naszego odkupienia.

Ewangelia Zwiastowania (Łk 1,26-38)

Całe to święto wyrasta z jednej karty Ewangelii świętego Łukasza. Podajemy ją w przekładzie ks. Jakuba Wujka:

W szóstym zaś miesiącu posłany został od Boga Anioł Gabriel do miasta galilejskiego, któremu imię Nazaret, do panny poślubionej mężowi, któremu imię było Józef, z domu Dawidowego, a imię panny Maryja. I wszedłszy Anioł do niej, rzekł: Bądź pozdrowiona, łaski pełna, Pan z tobą, błogosławionaś ty między niewiastami. (Łk 1,26-28)

Gdy Maryja zatrwożyła się tym pozdrowieniem, anioł uspokoił Ją i odsłonił zamysł Boży:

Nie bój się Maryjo, albowiem znalazłaś łaskę u Boga! Oto poczniesz w łonie, i porodzisz syna, a nazwiesz imię jego Jezus. Ten będzie wielki, a będzie zwany Synem Najwyższego. (Łk 1,30-32)

Na pytanie Maryi — „Jakże się to stanie, gdyż męża nie znam?” — Gabriel odpowiada słowami, które objawiają działanie całej Trójcy:

Duch Święty zstąpi na cię, a moc Najwyższego zacieni cię. Przeto i to, co się z ciebie narodzi Święte, będzie nazwane Synem Bożym. (Łk 1,35)

A wtedy pada „fiat” Maryi — Jej przyzwolenie, na które, jak mówi tradycja, czekało całe stworzenie:

I rzekła Maryja: Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według słowa twego. I odszedł od niej Anioł. (Łk 1,38)

W tych słowach zawiera się odwrócenie upadku. „Maryja jest niewiastą, przez którą zostaje zdjęte przekleństwo z naszego rodzaju” — pisze Dom Guéranger — „Nazaret jest odpowiednikiem Edenu”. Tam Ewa przez nieposłuszeństwo otworzyła drogę śmierci; tutaj Maryja przez posłuszne „fiat” otwiera drogę życiu.

Jak czcić Zwiastowanie

Najprostszym i najstarszym sposobem uczczenia tej tajemnicy jest modlitwa Anioł Pański, odmawiana rano, w południe i wieczorem. Jej trzy wersety streszczają całe święto: „Anioł Pański zwiastował Pannie Maryi i poczęła z Ducha Świętego”, „Oto ja służebnica Pańska”, „A Słowo ciałem się stało”. Ilekroć ją odmawiamy, wracamy myślą do Nazaretu.

Sercem każdego z tych wersetów jest pozdrowienie anielskie — Zdrowaś Maryjo — którego pierwsze słowa są dosłownym echem powitania Gabriela: „Bądź pozdrowiona, łaski pełna, Pan z tobą”. Modląc się nim, powtarzamy słowa, którymi niebo przemówiło do Dziewicy.

W tym dniu warto też w szczególny sposób sięgnąć po różaniec i rozważyć pierwszą tajemnicę radosną, którą jest właśnie Zwiastowanie. Można również odmówić starożytną antyfonę Pod Twoją obronę, oddając się macierzyńskiej opiece Tej, która pierwsza przyjęła Słowo.

Choć Zwiastowanie wypada w Wielkim Poście, jest dniem radości pośrodku pokuty. Dom Guéranger zachęca: „Musimy spędzić ten dzień w radości: gdy wielbimy Syna Bożego, który uniżył się, by stać się Człowiekiem, dziękujmy Ojcu, który tak umiłował świat, że dał swego jednorodzonego Syna, oraz Duchowi Świętemu, którego wszechmocna moc dokonuje tej tajemnicy”.

Zwiastowanie w sztuce — obraz i obrazek

Niewiele scen ewangelicznych było tak często przedstawianych jak Zwiastowanie. Dawny obraz Zwiastowania rządzi się stałym układem: po lewej anioł Gabriel, zwykle klęczący lub przyklękający, z lilią w dłoni — znakiem dziewictwa Maryi; po prawej Maryja, przerwana w czytaniu Pisma, w postawie zaskoczenia i pokory. Między nimi często gołębica Ducha Świętego zstępująca w promieniach światła, a niekiedy wstęga ze słowami pozdrowienia Ave gratia plena. Małe obrazki dewocyjne na 25 marca powtarzają ten sam układ w formie dostępnej do modlitwy w domu czy w brewiarzu.

Tradycja chrześcijańska wprowadza do tych przedstawień znaczące szczegóły: zamknięty ogród (hortus conclusus) i lilia jako symbole nienaruszonego dziewictwa, otwarta księga proroka Izajasza na słowach „Oto Panna pocznie” (Iz 7,14), a czasem maleńka postać Dzieciątka zstępującego ku Maryi — obrazowy skrót prawdy, że w tej chwili Słowo stało się ciałem. Sztuka dawna jest tu wykładem teologii: każdy element niesie treść wiary.

Zwiastowanie Fra Angelica

Najsłynniejsze przedstawienie tej tajemnicy wyszło spod ręki dominikanina bł. Fra Angelica (Giovanni da Fiesole, ok. 1395–1455). Jego Zwiastowanie z klasztoru San Marco we Florencji oraz wersja z Prado ukazują scenę w prostym krużganku: anioł i Maryja pochylają się ku sobie w głębokiej ciszy, dłonie skrzyżowane na piersiach w geście pokornej zgody. Fra Angelico malował na klęczkach, jako modlitwę — i to widać. Surowa architektura, brak zbędnego przepychu i światło padające z góry czynią z obrazu samo skupienie. Dla nas, którzy szukamy źródeł sprzed nowoczesności, jest to wzorcowe świadectwo, jak dawna pobożność „czytała” Zwiastowanie.

Zwiastowanie Leonarda da Vinci

Wczesne Zwiastowanie Leonarda da Vinci (ok. 1472, dziś w Galerii Uffizi we Florencji), powstałe w pracowni Verrocchia, przenosi scenę do toskańskiego ogrodu o zmierzchu. Anioł klęczy na łące pełnej kwiatów, z lilią w ręku; Maryja przy pulpicie unosi dłoń w geście przyjęcia. To jeden z najwcześniejszych znanych obrazów Leonarda, ceniony za perspektywę i światło. Choć namalowany u progu renesansu, zachowuje tradycyjny układ: poselstwo nieba i ciche „fiat” Dziewicy. Sam temat przypomina, że nawet wielcy mistrzowie podejmowali przede wszystkim tajemnicę wiary, nie tylko popis kunsztu.

Zwiastowanie Simone Martiniego

Sieneńczyk Simone Martini stworzył w 1333 roku Zwiastowanie (ołtarz dla katedry w Sienie, dziś w Uffizi) — arcydzieło stylu gotyckiego. Na złotym tle anioł, jeszcze w ruchu skrzydeł, wypowiada słowa wypisane złotymi literami biegnącymi od jego ust ku Maryi: Ave gratia plena, Dominus tecum. Maryja, owinięta w płaszcz, odsuwa się z lękliwą pokorą. Złote tło nie jest dekoracją — oznacza, że scena rozgrywa się jakby poza czasem, w wieczności Bożego zamysłu. Tu również lilia i gołębica niosą tę samą naukę.

Obrazek Zwiastowania do modlitwy w domu

Mały obrazek Zwiastowania — wielkości karty do brewiarza lub kieszonkowego modlitewnika — od wieków towarzyszy domowej pobożności na 25 marca. Powtarza on ten sam stały układ co wielkie dzieła: anioł Gabriel z lilią, Maryja przy otwartej księdze, gołębica Ducha Świętego. Dobry obrazek dewocyjny nie jest dekoracją ani amuletem — to pomoc dla oczu, która prowadzi serce do modlitwy. Umieszczony przy domowym ołtarzyku albo wsunięty w modlitewnik, przypomina o tajemnicy Wcielenia ilekroć po niego sięgamy. Tradycyjnie na odwrocie takich obrazków drukowano słowa pozdrowienia anielskiego albo werset Anioł Pański „A Słowo ciałem się stało”, by samo spojrzenie na wizerunek zachęcało do krótkiej modlitwy. Należy pamiętać, że czcimy nie papier ani farbę, lecz Tego, kogo obraz przedstawia: cześć oddawana wizerunkowi odnosi się do jego pierwowzoru — to nauka Kościoła od czasów II Soboru Nicejskiego (787).

Zwiastowanie w Biblii — co mówi Pismo

Pytanie o Zwiastowanie w Biblii prowadzi przede wszystkim do Ewangelii świętego Łukasza (Łk 1,26-38), którą przytoczyliśmy wyżej w przekładzie ks. Wujka — to jedyny tekst opisujący samą scenę. Ale tajemnica ta była zapowiadana już w Starym Testamencie. Prorok Izajasz przepowiedział: „Oto Panna pocznie i porodzi syna, i nazwą imię jego Emmanuel” (Iz 7,14) — słowa, które Kościół czyta właśnie 25 marca. Dawne pradzieje wskazują również na zapowiedź z Księgi Rodzaju: „Położę nieprzyjaźń między tobą a niewiastą… ona zetrze głowę twoją” (Rdz 3,15) — tak zwana Protoewangelia, pierwsza obietnica Odkupiciela i Tej, która Go wyda na świat.

Tak więc Zwiastowanie jest spełnieniem proroctw: niewiasta zapowiedziana w Edenie i Panna z proroctwa Izajasza to Maryja z Nazaretu, a Emmanuel — „Bóg z nami” — to Syn poczęty z Ducha Świętego.

Zwiastowanie a różaniec — pierwsza tajemnica radosna

W różańcu Zwiastowanie zajmuje miejsce szczególne: jest pierwszą tajemnicą radosną. Rozważając ją, wracamy do Nazaretu i wraz z Maryją słuchamy słów anioła. Tradycyjna intencja przypisana tej tajemnicy to prośba o pokorę — bo właśnie pokorą odpowiedziała Dziewica: „Oto ja służebnica Pańska”.

Sam zdrowaśkę, którą odmawiamy dziesięciokrotnie przy każdej tajemnicy, otwiera echo Zwiastowania: „Zdrowaś Maryjo, łaski pełna, Pan z Tobą” — to dosłowne pozdrowienie Gabriela. Dlatego odmawiając różaniec, w pewnym sensie nieustannie powracamy do tej jednej chwili. W dzień 25 marca dobrze jest rozważyć tę tajemnicę z osobną uwagą, łącząc ją z trzykrotnym Anioł Pański odmawianym tego dnia.

Sanktuaria Zwiastowania w Polsce — Inowrocław

Wiele polskich kościołów nosi wezwanie Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny. Do najbardziej znanych należy świątynia w Inowrocławiu — kościół pod tym wezwaniem, gdzie wierni gromadzą się szczególnie wokół święta patronalnego 25 marca. Tytuł kościoła pod wezwaniem Zwiastowania jest wyznaniem wiary całej wspólnoty: tu, jak w Nazarecie, czci się chwilę, gdy Słowo stało się ciałem. Odpust w takiej parafii jest naturalną okazją, by odnowić pobożność wobec tej tajemnicy.

Zwiastowanie a inne tajemnice maryjne

Zwiastowanie nie stoi samotnie — wpisuje się w cały łańcuch tajemnic, które Kościół rozważa przez rok. Dziewięć miesięcy po nim, Boże Narodzenie ukaże owoc tego „fiat”: Dziecię złożone w żłobie. Z kolei to, że Maryja mogła stać się tak czystym mieszkaniem dla Boga, ma swój fundament w Niepokalanym Poczęciu — w tym, że została zachowana od grzechu pierworodnego od pierwszej chwili swego istnienia.

Tak więc 25 marca łączy w sobie dwa porządki: jest świętem Wcielenia Pana i równocześnie najwyższym wywyższeniem Jego Matki. Jak pisze Dom Pius Parsch, „liturgia skupia się całkowicie wokół Matki Bożej”, choć obchodzona tajemnica jest tajemnicą samego Boga, który dla nas i dla naszego zbawienia stał się człowiekiem.

W tę właśnie uroczystość podejmuje się w Polsce dziewięciomiesięczną modlitwę za jedno nienarodzone dziecko; opisujemy ją przy duchowej adopcji.

Często zadawane pytania

Co świętujemy w Zwiastowanie Pańskie?

Świętujemy chwilę, gdy archanioł Gabriel zwiastował Maryi, że pocznie Syna Bożego, a Ona wyraziła zgodę swoim „fiat”. W tej chwili dokonało się Wcielenie — Słowo Boże stało się ciałem w łonie Dziewicy. Jest to więc jednocześnie święto Pana Jezusa i Jego Matki.

Dlaczego Zwiastowanie obchodzi się 25 marca?

Ponieważ 25 marca przypada dokładnie dziewięć miesięcy przed Bożym Narodzeniem (25 grudnia). Skoro tego dnia Pan został poczęty, dziewięć miesięcy później się narodził. Datę tę potwierdza czcigodna i powszechna tradycja sięgająca czasów apostolskich.

Gdzie w Piśmie Świętym opisane jest Zwiastowanie?

W Ewangelii świętego Łukasza, rozdział 1, wersety 26-38 (Łk 1,26-38). To jedyny tekst Pisma, który szczegółowo opisuje spotkanie Gabriela z Maryją, Jej pytanie i Jej przyzwolenie.

Co oznacza „fiat” Maryi?

„Fiat” to łacińskie słowo znaczące „niech się stanie”. Odpowiada polskim słowom Maryi: „Oto ja służebnica Pańska, niech mi się stanie według słowa twego” (Łk 1,38). Jest to wolne przyzwolenie Maryi, przez które przyjęła wolę Bożą i otworzyła drogę naszemu odkupieniu.

Jaką modlitwą najlepiej uczcić Zwiastowanie?

Najstarszą i najbardziej związaną z tym świętem modlitwą jest Anioł Pański, odmawiany rano, w południe i wieczorem. Jej sercem jest pozdrowienie anielskie — Zdrowaś Maryjo — powtarzające słowa Gabriela. Można też rozważyć pierwszą tajemnicę radosną różańca, którą jest właśnie Zwiastowanie.

Kto namalował najsłynniejsze Zwiastowanie?

Do najsłynniejszych należą Zwiastowania bł. Fra Angelica (San Marco we Florencji oraz Prado), wczesne Zwiastowanie Leonarda da Vinci z Galerii Uffizi (ok. 1472) oraz złoty gotycki ołtarz Simone Martiniego (1333, również Uffizi). Wszystkie zachowują ten sam tradycyjny układ: anioł Gabriel z lilią po jednej stronie, Maryja po drugiej, a między nimi Duch Święty pod postacią gołębicy.

Co oznaczają lilia i gołębica na obrazach Zwiastowania?

Lilia w dłoni anioła to znak dziewictwa i czystości Maryi. Gołębica zstępująca w promieniach światła oznacza Ducha Świętego, którego mocą dokonuje się poczęcie: „Duch Święty zstąpi na cię” (Łk 1,35). Często pojawia się też zamknięty ogród i otwarta księga proroka Izajasza — wszystko to czyni z obrazu wykład prawd wiary.

Którą tajemnicą różańca jest Zwiastowanie?

Zwiastowanie jest pierwszą tajemnicą radosną różańca. Tradycyjnie rozważa się przy niej cnotę pokory Maryi. Sama modlitwa „Zdrowaś Maryjo” zaczyna się od słów Gabriela wypowiedzianych podczas Zwiastowania.

Gdzie w Starym Testamencie zapowiedziano Zwiastowanie?

Najwyraźniej w proroctwie Izajasza: „Oto Panna pocznie i porodzi syna, i nazwą imię jego Emmanuel” (Iz 7,14), czytanym 25 marca. Tradycja widzi też pierwszą zapowiedź już w Księdze Rodzaju (Rdz 3,15), w obietnicy danej po grzechu pierworodnym niewieście, która zetrze głowę węża.

Czy obrazek Zwiastowania ma jakąś moc?

Sam obrazek nie ma żadnej mocy magicznej ani „szczęściodajnej” — taki sposób myślenia byłby zabobonem, który Kościół odrzuca. Wizerunek służy modlitwie: kieruje wzrok i myśl ku tajemnicy, którą przedstawia. Cześć, jaką mu okazujemy, odnosi się nie do papieru, lecz do osób na nim ukazanych — Maryi i Jej Syna. Tak naucza II Sobór Nicejski (787). Obrazek dewocyjny jest więc pomocą w modlitwie, a nie talizmanem.

Czy 25 marca to święto nakazane?

W tradycyjnym kalendarzu Zwiastowanie jest uroczystością pierwszej klasy, lecz nie należy do świąt nakazanych z obowiązkiem uczestnictwa we Mszy w Polsce. Mimo to jest to jeden z najdonioślejszych dni roku — święto Wcielenia Pana — i pobożna tradycja zachęca, by w miarę możliwości uczcić go udziałem we Mszy świętej oraz trzykrotnym odmówieniem Anioł Pański.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy maryjne, różaniec i litanie, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Dom Guéranger, Rok Liturgiczny; bł. kardynał Schuster, Liber Sacramentorum; Dom Pius Parsch, Rok Łaski Kościoła; Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Łk 1,26-38).