Święci
Św. Jerzy: Pogromca smoka
Św. Jerzy był męczennikiem pierwszych wieków, którego tradycja czyni żołnierzem, czczonym jako pogromca smoka i patron rycerzy oraz harcerzy. Podajemy jego życie według tradycji, znaczenie walki ze smokiem oraz modlitwę Kościoła do św. Jerzego — kolektę z Mszału.

Gdy chrześcijanin staje wobec zła, które wydaje się potężniejsze od niego — czy to grzechu, czy pokusy, czy prześladowania — Kościół od wieków stawia mu przed oczy jednego świętego: świętego Jerzego, męczennika pierwszych wieków, którego tradycja czyni żołnierzem, a sztuka przedstawia jako rycerza przeszywającego włócznią smoka. Nie jest on baśniowym bohaterem, lecz prawdziwym wyznawcą Chrystusa, który oddał życie za wiarę, a obraz walki ze smokiem stał się czytelną alegorią zwycięstwa dobra nad złem. W tym artykule podajemy najpierw, kim był św. Jerzy, czego jest patronem, a następnie modlitwę Kościoła do św. Jerzego — kolektę z Mszału.
Kim był św. Jerzy
Historia pewna wie o św. Jerzym bardzo niewiele. Butler streszcza stan rzeczy tak: są wszelkie powody, by wierzyć, że był prawdziwym męczennikiem, który poniósł śmierć w Diospolis, czyli Liddzie w Palestynie, prawdopodobnie przed czasami Konstantyna; poza tym nic nie da się twierdzić z pewnością. Tam też od starożytności czczono jego grób. Lekcja Brewiarza na jego wspomnienie mówi, że poniósł chwalebną śmierć za Chrystusa w prześladowaniu Dioklecjana. Podanie, że urodził się w Kapadocji, i opowieści o jego wysokiej randze w wojsku pochodzą z późnych i niepewnych akt; Butler, za bollandystą Hipolitem Delehaye, uważa, że autor tych akt pomieszał go z jego imiennikiem, ariańskim biskupem Jerzym z Kapadocji.
Akta jego męczeństwa krążyły bardzo wcześnie w wielu językach, ale tak różne, że nie da się z nich wydobyć historii; już dekret przypisywany papieżowi Gelazjuszowi (koniec V wieku) zalicza Jerzego do świętych, „których imiona słusznie są czczone wśród ludzi, lecz których czyny znane są tylko Bogu”. Pewne jest jedno: nie ukrył swojej wiary i oddał za nią życie. Tak żołnierz cesarza stał się żołnierzem Chrystusa, a jego męstwo szybko rozsławiło się w całym chrześcijańskim świecie — od Wschodu, gdzie nazwano go "Wielkim Męczennikiem", po Zachód.
Kościół czci takich świadków słowami, które Pismo kieruje do tych, co oddali życie za Boga:
Ale dusze sprawiedliwych są w ręce Bożej i nie dotknie ich męka śmierci. (Mdr 3, 1)
Czego patronem jest św. Jerzy
Św. Jerzy jako żołnierz, który nie cofnął się przed śmiercią, stał się przede wszystkim patronem rycerzy i żołnierzy — wszystkich, których powołaniem jest obrona słabszych i walka w słusznej sprawie. Średniowieczne rycerstwo obrało go za wzór: jego postać widniała na sztandarach i tarczach, a krzyż św. Jerzego (czerwony krzyż na białym tle) stał się znakiem chrześcijańskiego wojownika.
Z biegiem wieków św. Jerzy stał się patronem:
- rycerzy i żołnierzy — broniących wiary, ojczyzny i bezbronnych;
- harcerzy i skautów — których ideał służby i prawości wziął go za swojego orędownika;
- całych narodów i miast — między innymi Anglii, Gruzji oraz dawnej Genui;
- wszystkich proszących o męstwo w walce duchowej — w zmaganiu z grzechem i pokusą.
W Polsce kult św. Jerzego jest dawny i żywy; jego imię nosi wiele kościołów, a w heraldyce i w nazewnictwie rycerskim postać świętego pojawia się od średniowiecza. Jego dzień przypada 23 kwietnia — dzień ten harcerze na całym świecie czczą jako swoje święto.
Modlitwa do św. Jerzego
Najpewniejszą modlitwą do św. Jerzego jest ta, którą Kościół odmawia 23 kwietnia — kolekta z Mszału Rzymskiego, po łacinie i po polsku:
Deus, qui nos beáti Geórgii Mártyris tui méritis et intercessióne lætíficas: concéde propítius; ut, qui tua per eum benefícia póscimus, dono tuæ grátiæ consequámur. Per Dóminum nostrum Jesum Christum, Fílium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitáte Spíritus Sancti Deus, per ómnia sǽcula sæculórum. Amen.
Boże, który nas uweselasz zasługami i wstawiennictwem św. Jerzego, Twojego Męczennika, dozwól łaskawie, abyśmy prosząc Cię przezeń o dobrodziejstwa, otrzymali je z Twojej łaski. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego Bóg przez wszystkie wieki wieków. Amen.
Wraz z tą modlitwą dobrze jest powierzyć się Bożej opiece słowami Psalmu, którym Kościół od wieków przyzywa pomocy w niebezpieczeństwie:
Pan oświecenie moje i zbawienie moje, kogóż się będę bał? (Ps 26, 1)
Jerzy ze smokiem — co oznacza ta walka
Najsłynniejszym obrazem świętego jest scena, w której jako rycerz na koniu przebija włócznią smoka. Legenda ta narosła wieki po śmierci męczennika — Butler zauważa, że nie ma jej pewnego śladu przed XII wiekiem, a rozpowszechniła ją Złota legenda Jakuba de Voragine w XIII wieku — i nie należy jej czytać jako wydarzenia historycznego, lecz jako alegorię — pobożny obraz, który przekazuje duchową prawdę.
Smok w Piśmie i w tradycji chrześcijańskiej jest symbolem szatana i zła. W Apokalipsie św. Jan widzi "smoka wielkiego" strąconego z nieba (por. Ap 12, 9). Gdy więc sztuka przedstawia św. Jerzego pokonującego smoka, mówi nam coś o każdym z nas: że chrześcijanin, mocą Chrystusa, jest wezwany do walki ze złem i może je zwyciężyć. Według podania święty miał uwolnić od smoka miasto, którego mieszkańcy nawrócili się wówczas na wiarę — co podkreśla, że prawdziwym owocem zwycięstwa nad złem jest nawrócenie i zbawienie dusz.
Atrybuty i kiedy obchodzimy wspomnienie
W ikonografii św. Jerzy przedstawiany jest niemal zawsze jako młody rycerz w zbroi, na białym koniu, z włócznią lub mieczem, przeszywający smoka u swych stóp. Często towarzyszy mu czerwony krzyż na białej chorągwi — znak męczeństwa i zwycięstwa.
W kalendarzu z 1962 roku 23 kwietnia przypada wspomnienie (commemoratio) św. Jerzego, Męczennika: Msza jest ze dnia, a dołącza się do niej, gdy pozwala na to ranga dnia, kolektę, sekretę i pokomunię świętego. Dawniej było to święto wyższej rangi; rubryki z 1960 roku pozostawiły je jako wspomnienie. W tym samym dniu harcerze i skauci obchodzą święto swojego patrona, odnawiając przyrzeczenie służby Bogu i bliźnim.
Kult św. Jerzego w Polsce — kościoły i parafie
Cześć dla św. Jerzego dotarła na ziemie polskie bardzo wcześnie i przyjęła się trwale. Już w średniowieczu jego imię nadawano kościołom, bramom miejskim i bractwom rycerskim, a jako patrona obrońców i ludzi prawych przyzywano go w wielu zakątkach kraju. Do dziś wiele polskich miast i miasteczek ma kościoły lub parafie pod wezwaniem św. Jerzego — od Wielkopolski, przez Górny Śląsk, po ziemie północne i wschodnie. Świątynie pod tym wezwaniem spotkamy między innymi w Poznaniu, na Śląsku oraz w licznych mniejszych ośrodkach, gdzie parafia św. Jerzego pozostaje sercem miejscowej wspólnoty.
Nie chodzi przy tym o samą pamiątkę historyczną. Tam, gdzie żyje parafia św. Jerzego, żyje też jego przesłanie: wezwanie do męstwa w wierze i do obrony tego, co dobre. Wierni gromadzą się zwłaszcza 23 kwietnia, w dzień jego wspomnienia, prosząc patrona o odwagę i wytrwałość. Jeśli w Twojej miejscowości znajduje się kościół pod wezwaniem św. Jerzego, jego odpust jest dobrą okazją, by odnowić tę modlitwę i powierzyć świętemu swoje walki duchowe.
Kościoły i parafie św. Jerzego w polskich miastach
Wezwanie św. Jerzego jest rozsiane po całej Polsce, dlatego wielu wiernych szuka parafii pod jego patronatem w swojej okolicy. Kościoły i parafie św. Jerzego znajdują się między innymi:
- na Górnym Śląsku — w Rydułtowach oraz w Gliwicach, gdzie tradycja czci świętego sięga dawnych wspólnot górniczych i rzemieślniczych;
- w Wielkopolsce — w Poznaniu, gdzie imię świętego od wieków łączono z rycerskim i miejskim patronatem;
- na Pomorzu — w Sopocie oraz w Goleniowie i Elblągu, na ziemiach o dawnej tradycji czci św. Jerzego;
- na Warmii i Mazurach — w Kętrzynie, gdzie wezwanie świętego przetrwało przez wieki;
- na Lubelszczyźnie — w Biłgoraju, gdzie parafia św. Jerzego pozostaje ośrodkiem życia miejscowej wspólnoty.
Niezależnie od miejscowości sens jest ten sam: gdziekolwiek stoi kościół św. Jerzego, jego odpust 23 kwietnia jest wezwaniem do męstwa w wierze. Dokładne godziny Mszy i nabożeństw najlepiej sprawdzić bezpośrednio u danej parafii.
Św. Jerzy walczący ze smokiem — najsłynniejsze przedstawienie
Spośród wszystkich świętych mało kto jest tak rozpoznawalny jak św. Jerzy walczący ze smokiem. Scena ta — rycerz na koniu wbijający włócznię w paszczę bestii — zdobi ołtarze, witraże, herby i chorągwie w całej Europie. Warto jednak pamiętać, czym jest ten obraz: nie kroniką wydarzenia, lecz świętym znakiem.
Według dawnego podania św. Jerzy miał przybyć do miasta nękanego przez smoka, któremu mieszkańcy składali w ofierze swoich bliskich. Gdy przyszła kolej na córkę króla, święty stanął w jej obronie, pokonał potwora znakiem krzyża i mocą Chrystusa, a uratowane miasto przyjęło wiarę. Tak rozumiana walka ze smokiem mówi o samej istocie chrześcijańskiego życia: zło, choćby wydawało się niezwyciężone, ustępuje przed łaską. Dlatego sztuka chętnie ukazuje smoka małym i strąconym, a świętego spokojnym — bo zwycięstwo należy nie do siły ludzkiej, lecz do Boga.
Z kim walczył św. Jerzy — odpowiedź w jednym słowie
Na pytanie, z kim walczył św. Jerzy, odpowiedź brzmi krótko: ze smokiem. To właśnie tego słowa najczęściej szukają zarówno dzieci poznające żywoty świętych, jak i ci, którzy natkną się na nie w krzyżówce. Warto jednak od razu dodać, co ów smok oznacza. W dawnym podaniu nie jest on zwykłym zwierzęciem ani baśniowym potworem, lecz symbolem szatana i zła — w Apokalipsie św. Jan widzi "smoka wielkiego, węża starodawnego", strąconego z nieba (por. Ap 12, 9). Św. Jerzy pokonuje go nie samą siłą oręża, lecz mocą Chrystusa i znakiem krzyża. Dlatego prawdziwą odpowiedzią na pytanie, z kim toczył walkę święty, jest: ze złem — a zwyciężył je wiarą.
Często zadawane pytania
Kim był św. Jerzy i kiedy żył?
Św. Jerzy był męczennikiem pierwszych wieków, czczonym w Liddzie w Palestynie, gdzie był jego grób; poniósł śmierć prawdopodobnie za Dioklecjana, w każdym razie przed Konstantynem. Reszta jego życiorysu — pochodzenie z Kapadocji, ranga w wojsku — pochodzi z późnych i niepewnych akt.
Czy historia o Jerzym i smoku jest prawdziwa?
Według tradycji legenda o walce ze smokiem narosła wieki po śmierci świętego i nie jest wydarzeniem historycznym, lecz alegorią. Smok symbolizuje szatana i zło, a zwycięstwo św. Jerzego oznacza triumf wiary nad mocami ciemności. Historyczny jest natomiast sam męczennik, który oddał życie za Chrystusa.
Czego patronem jest św. Jerzy?
Św. Jerzy jest patronem rycerzy, żołnierzy oraz harcerzy i skautów. Czczą go także jako swojego orędownika całe narody, między innymi Anglia i Gruzja. Wzywa się go o męstwo w walce duchowej, w zmaganiu z grzechem i pokusą.
Kiedy jest wspomnienie św. Jerzego?
23 kwietnia; w kalendarzu z 1962 roku jest to wspomnienie (commemoratio) — jego kolekta dołącza się do Mszy dnia. W tym dniu harcerze i skauci na całym świecie obchodzą święto swojego patrona, odnawiając przyrzeczenie służby.
Dlaczego harcerze obrali św. Jerzego za patrona?
Harcerstwo wzięło św. Jerzego za wzór ze względu na jego męstwo, prawość i gotowość do służby oraz obrony słabszych. Obraz rycerza pokonującego zło dla ratowania innych odpowiada ideałowi harcerskiej służby Bogu i bliźniemu.
Z kim walczył św. Jerzy?
Św. Jerzy walczył ze smokiem — i to właśnie smok jest odpowiedzią, której najczęściej się szuka. W dawnym podaniu smok jest jednak nade wszystko symbolem szatana i zła (por. Ap 12, 9), a zwycięstwo świętego oznacza triumf wiary nad mocami ciemności dokonany mocą Chrystusa, nie samą siłą oręża.
Czy w Polsce są kościoły pod wezwaniem św. Jerzego?
Tak. Kult św. Jerzego jest w Polsce dawny i żywy, a jego imię nosi wiele kościołów i parafii — zarówno w większych miastach, jak Poznań czy ośrodki śląskie, jak i w licznych mniejszych miejscowościach. Tamtejsze wspólnoty czczą go zwłaszcza w dniu wspomnienia, 23 kwietnia, podczas odpustu.
W jakich miastach są parafie św. Jerzego?
Parafie i kościoły pod wezwaniem św. Jerzego znajdują się w wielu polskich miejscowościach — między innymi w Rydułtowach, Gliwicach, Poznaniu, Sopocie, Kętrzynie, Biłgoraju, Goleniowie i Elblągu. Godziny Mszy oraz datę odpustu (zwykle przy wspomnieniu 23 kwietnia) najlepiej sprawdzić bezpośrednio w danej parafii.
Jaka jest krótka modlitwa do św. Jerzego?
Najpewniejszą krótką modlitwą jest kolekta z Mszału z 23 kwietnia, którą podajemy wyżej: „Boże, który nas uweselasz zasługami i wstawiennictwem św. Jerzego, Twojego Męczennika…”. Można ją odmawiać, prosząc o męstwo w wyznawaniu wiary i o zwycięstwo w walce z grzechem i pokusą.
Inne święte postacie i modlitwy
Jeśli pragniesz pogłębić cześć dla świętych i ich wstawiennictwa, polecamy także:
- Litania do Wszystkich Świętych
- Św. Florian — patron strażaków
- Modlitwa do św. Michała Archanioła
- Św. Krzysztof — patron podróżnych
- Psalm 91 — modlitwa o ochronę
Św. Jerzy uczy nas, że prawdziwe męstwo nie polega na braku lęku, lecz na wierności Chrystusowi mimo lęku. Smok, którego pokonał, to obraz zła, jakie i my mamy zwyciężać mocą łaski. Prośmy go o odwagę wyznawania wiary i o zwycięstwo w walce duchowej.
Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Otrzymaj tutaj link do aplikacji e-mailem.
Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Księga Mądrości 3; Psalm 26 wg numeracji Wulgaty; Apokalipsa 12); tradycyjne Martyrologium Rzymskie (wspomnienie 23 kwietnia); Mszał Rzymski (kolekta z 23 kwietnia); Brewiarz Rzymski (lekcja z 23 kwietnia); Butler's Lives of the Saints (23 kwietnia); legenda o walce ze smokiem znana z Złotej legendy Jakuba de Voragine (XIII w.).