Św. Jacek Odrowąż: Apostoł Północy

Pan Jezus posłał swoich uczniów na krańce ziemi słowami: „Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego” (Mt 28, 19). Kilkanaście wieków później jeden z polskich kapłanów wypełnił ten nakaz z apostolskim rozmachem — przemierzył pieszo tysiące kilometrów, od ziem polskich po Ruś, Prusy i kraje skandynawskie, niosąc wiarę tam, gdzie jeszcze jej nie znano. Tym kapłanem był święty Jacek Odrowąż, dominikanin z XIII wieku, którego tradycja nazwała „Apostołem Północy”.

Poniżej wyjaśniamy najpierw, kim był święty Jacek, na czym polega jego patronat i podajemy modlitwę, którą się do niego zwracamy. Dalej opowiadamy dzieje jego życia według tradycji, a na końcu odpowiadamy na najczęstsze pytania.

Kim jest święty Jacek Odrowąż

Święty Jacek (po łacinie Hyacinthus) pochodził z możnego rodu Odrowążów i urodził się około 1183 roku w Kamieniu Śląskim na Opolszczyźnie. Był kapłanem i kanonikiem krakowskim, a według tradycji — krewnym biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża, w którego otoczeniu zetknął się w Rzymie ze świętym Dominikiem, założycielem Zakonu Kaznodziejskiego.

Przyjąwszy habit dominikański z rąk samego świętego Dominika (według tradycji około 1220 roku), Jacek powrócił na ziemie polskie i stał się jednym z pierwszych krzewicieli nowego zakonu na północy Europy. Założył klasztor dominikanów w Krakowie przy kościele Świętej Trójcy i stąd wyruszał na nieustanne wyprawy misyjne. Był nade wszystko kaznodzieją i misjonarzem — człowiekiem, który nie szukał wygody, lecz dusz do zbawienia.

Apostoł Północy i patron Polski

Przydomek „Apostoł Północy” święty Jacek zawdzięcza ogromnemu zasięgowi swojej działalności. Według tradycji jego stopy poniosły go na Ruś (Kijów), do Prus, na Pomorze, a nawet ku ziemiom skandynawskim — wszędzie głosił Chrystusa, zakładał wspólnoty i umacniał wiarę. W ikonografii przedstawia się go najczęściej z monstrancją w jednej ręce i z figurą Najświętszej Maryi Panny w drugiej. Obraz ten pochodzi z najsłynniejszej tradycji o świętym: gdy podczas najazdu Tatarów na Kijów uciekał z zagrożonego kościoła, miał wynieść Najświętszy Sakrament, a usłyszawszy głos Matki Bożej proszącej, by nie zostawiał także Jej wizerunku, zabrał również ciężką alabastrową figurę Maryi, która w cudowny sposób stała się lekka.

Kościół wzywa świętego Jacka jako:

• patrona Polski oraz orędownika ziem, na których głosił Ewangelię;
• patrona dominikanów polskich i misjonarzy;
• opiekuna proszących o ratunek w nagłej potrzebie, o czystość wiary i o pomyślne nawrócenie.

Jego wspomnienie w tradycyjnym kalendarzu liturgicznym przypada 17 sierpnia. Z tym dniem wiąże się staropolskie przysłowie: „Święty Jacek z pierogami” — bo na jego wspomnienie, w porze żniw i pierwszego chleba z nowego ziarna, dziękowano Bogu za plony. Według ludowego podania święty Jacek miał kiedyś podczas głodu rozdawać pierogi z mąki cudownie ocalonej z powodzi; stąd zrodziło się powiedzenie używane na widok niespodziewanej obfitości.

Czyim patronem jest święty Jacek

Wierni często pytają, czyim patronem jest święty Jacek i w jakich potrzebach warto się do niego zwracać. Tradycja i pobożność polska wzywają go przede wszystkim jako:

• patrona Polski — orędownika Ojczyzny i ziem, na których głosił Ewangelię;
• patrona dominikanów polskich oraz misjonarzy i kaznodziejów, idących z wiarą do ludów dalekich;
• patrona Litwy — czczonego również na ziemiach, do których docierała jego misja;
• opiekuna proszących o ratunek w nagłej potrzebie, zwłaszcza w niebezpieczeństwie ognia, wody i najazdu — na pamiątkę ocalenia Najświętszego Sakramentu i figury Maryi z płonącego Kijowa;
• orędownika czystości wiary i wytrwałości w jej wyznawaniu.

W Polsce — szczególnie na Śląsku, skąd pochodził — wiele kościołów i parafii nosi jego wezwanie; jest też patronem miejsc związanych z jego kultem i z zakonem dominikańskim. To trwały ślad pamięci o świętym, który z tej ziemi wyruszył nieść Chrystusa na północ.

Kościoły i parafie pod wezwaniem świętego Jacka

Najgęstsza sieć świątyń ku czci świętego Jacka skupia się na Górnym Śląsku i Opolszczyźnie — w pobliżu Kamienia Śląskiego, jego rodzinnych stron. Wezwanie świętego Jacka noszą parafie i kościoły między innymi w Opolu, Bytomiu, Gliwicach, Katowicach (w dzielnicy Ochojec oraz w Sośnicy — choć Sośnica administracyjnie należy dziś do Gliwic), Sosnowcu, a także w mniejszych miejscowościach jak Radoszowy czy śląska kolonia Morgi. Kult świętego sięga również dalej na północ Polski — w Legnicy to właśnie dominikanie sprawują dziś opiekę nad sanktuarium z relikwiami swego współbrata, a w Częstochowie, u stóp Jasnej Góry, jego pamięć łączy się z czcią dla Matki Bożej, którą święty Jacek miłował przez całe życie.

Pierwszą i najważniejszą jego świątynią pozostaje jednak bazylika Świętej Trójcy w Krakowie — kościół dominikanów, który święty sam ufundował i w którym spoczywają jego relikwie. Jeśli pragniemy nawiedzić miejsce związane ze świętym Jackiem, warto sprawdzić w lokalnej parafii dni odpustu (przypadającego najczęściej w okolicy 17 sierpnia) oraz godziny Mszy świętej, zwłaszcza Mszy w klasycznym rycie rzymskim, gdzie sprawowana jest formularzem ze wspomnienia świętego wyznawcy.

Modlitwa do świętego Jacka

Oto modlitwa, którą zwracamy się do świętego patrona, oparta na tradycyjnej kolekcie mszalnej z jego wspomnienia:

Boże, któryś przez kaznodziejstwo i przykład świętego Jacka, wyznawcy Twojego, niezliczone rzesze ludów do poznania Twojego imienia przywiódł, spraw, prosimy, abyśmy za jego wstawiennictwem i my wierni Tobie pozostali. Przez Chrystusa, Pana naszego. Amen.

Święty Jacku, Apostole Północy, niestrudzony kaznodziejo, który niosłeś przez świat Ciało Pańskie i wizerunek Bogarodzicy: uproś nam gorliwość w wierze, męstwo w jej wyznawaniu i miłość ku Najświętszemu Sakramentowi oraz ku Maryi, Matce naszej. Bądź orędownikiem naszej Ojczyzny i wyjednaj nam łaskę wytrwania przy Bogu aż do końca. Amen.

Do modlitwy tej dołączamy Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo i Chwała Ojcu.

Życie świętego Jacka według tradycji

Wiele szczegółów życiorysu świętego Jacka znamy z żywotu spisanego w XIV wieku przez dominikanina Stanisława z Krakowa, na potrzeby procesu kanonizacyjnego. Należy je czytać z rozwagą: są to przekazy pobożne, w których fakty historyczne splatają się z tradycją hagiograficzną i z opowieściami o cudach.

Po wstąpieniu do zakonu Jacek, według tradycji, przez dziesięciolecia prowadził żywot wędrownego kaznodziei. Zakładał klasztory — przypisuje mu się wspólnoty dominikańskie na Rusi i w innych miejscach — choć część tych fundacji historycy łączą raczej z całym pokoleniem pierwszych polskich dominikanów niż z nim samym. Tradycja przypisuje mu też liczne cuda: uzdrowienia, wskrzeszenia, a nawet przejście suchą stopą przez Wisłę, gdy spieszył ratować dusze.

W swojej misji wśród Prusów i ludów północy szedł zresztą śladami dawniejszego o dwa wieki św. Wojciecha, biskupa i męczennika, który poniósł śmierć, niosąc Ewangelię tym samym pogańskim plemionom. Najtrwalszym świadectwem jego świętości pozostaje jednak nie cud, lecz wierność. Święty Jacek umarł w Krakowie 15 sierpnia 1257 roku, w uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny — co pobożność polska przyjęła jako znak szczególnej zażyłości świętego z Matką Bożą, którą czcił przez całe życie. Spoczął w krakowskim kościele dominikanów, gdzie jego relikwie czczone są do dziś. Kanonizowany został w 1594 roku przez papieża Klemensa VIII — jako jeden z najznamienitszych świętych, jakich wydała ziemia polska.

Atrybuty i przedstawienia

W sztuce sakralnej świętego Jacka rozpoznajemy po stałych atrybutach:

• monstrancja (lub kielich) — znak ratowania Najświętszego Sakramentu z Kijowa;
• figura Matki Bożej trzymana na ręku — znak jego nabożeństwa do Maryi i cudu z alabastrową statuą;
• habit dominikański — biała tunika i czarny płaszcz Zakonu Kaznodziejskiego;
• niekiedy lilia — symbol czystości życia.

Często zadawane pytania

Kim był święty Jacek Odrowąż?

Był polskim dominikaninem z XIII wieku (około 1183–1257), kapłanem i kaznodzieją, jednym z pierwszych krzewicieli Zakonu Kaznodziejskiego na północy Europy. Za rozległą działalność misyjną na ziemiach polskich, ruskich i pruskich tradycja nazwała go „Apostołem Północy”. Jest patronem Polski, a jego wspomnienie przypada 17 sierpnia.

Czyim patronem jest święty Jacek?

Święty Jacek jest patronem Polski i orędownikiem Ojczyzny, a także patronem dominikanów polskich oraz misjonarzy i kaznodziejów. Czczony jest również jako patron Litwy. Wzywa się go w nagłych potrzebach — zwłaszcza w niebezpieczeństwie ognia, wody i najazdu — na pamiątkę cudownego ocalenia Najświętszego Sakramentu i figury Maryi z płonącego Kijowa, a także jako orędownika czystości i wytrwałości w wierze.

Dlaczego świętego Jacka nazywa się Apostołem Północy?

Ponieważ głosił Ewangelię na ogromnym obszarze północnej i wschodniej Europy — według tradycji docierał do Kijowa, Prus, na Pomorze, a nawet ku Skandynawii. Zakładał klasztory i wspólnoty wiernych, niosąc wiarę tam, gdzie jeszcze jej nie znano, na wzór apostołów posłanych do wszystkich narodów.

Co oznacza powiedzenie „Święty Jacek z pierogami”?

To staropolskie powiedzenie wypowiadane na widok nieoczekiwanej obfitości lub gdy ktoś zjawia się nie w porę. Wiąże się ze wspomnieniem świętego (17 sierpnia), przypadającym w porze żniw, oraz z ludowym podaniem o świętym Jacku, który podczas głodu miał rozdawać ludziom pierogi z cudownie ocalonej mąki.

Dlaczego świętego Jacka przedstawia się z monstrancją i figurą Maryi?

Według tradycji podczas najazdu Tatarów na Kijów święty Jacek wyniósł z płonącego kościoła Najświętszy Sakrament, a na prośbę Matki Bożej zabrał również Jej alabastrową figurę, która cudownie stała się lekka. Dlatego w ikonografii trzyma monstrancję w jednej, a wizerunek Maryi w drugiej ręce — jako znak miłości do Eucharystii i do Bogarodzicy.

Kiedy obchodzimy wspomnienie świętego Jacka?

W tradycyjnym kalendarzu liturgicznym wspomnienie świętego Jacka, wyznawcy, przypada 17 sierpnia. Zmarł on 15 sierpnia 1257 roku, w uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, co pobożność polska odczytała jako znak jego szczególnego nabożeństwa do Matki Bożej.

Skąd pochodził święty Jacek?

Święty Jacek Odrowąż urodził się około 1183 roku w Kamieniu Śląskim na Opolszczyźnie, w możnym rodzie Odrowążów. Z tego powodu jest szczególnie czczony na Śląsku — w Opolu, Bytomiu, Gliwicach, Katowicach i wielu innych miejscowościach regionu wiele parafii nosi jego wezwanie. Po święceniach był kanonikiem krakowskim, a po przyjęciu habitu dominikańskiego osiadł w Krakowie, skąd wyruszał na wyprawy misyjne.

Gdzie znajdują się relikwie świętego Jacka?

Relikwie świętego Jacka spoczywają w bazylice Świętej Trójcy w Krakowie, w kościele ojców dominikanów, który święty sam ufundował i przy którym założył pierwszy polski klasztor Zakonu Kaznodziejskiego. To główne miejsce jego kultu; cząstki relikwii czczone są także w innych kościołach pod jego wezwaniem, między innymi w prowadzonym przez dominikanów ośrodku w Legnicy.

Czy do świętego Jacka modlimy się w nagłych potrzebach?

Tak. Tradycja wzywa świętego Jacka jako orędownika w nagłych niebezpieczeństwach — zwłaszcza ognia, wody i najazdu — na pamiątkę cudownego ocalenia Najświętszego Sakramentu i figury Matki Bożej z płonącego Kijowa. Prosimy go również o gorliwość i czystość wiary oraz o wytrwanie przy Bogu. Do modlitwy dołączamy zwykle Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo i Chwała Ojcu.

Święty Jacek uczy nas, że wiara nie zna granic, a prawdziwy apostoł niesie Chrystusa — w Eucharystii i w miłości do Jego Matki — wszędzie tam, dokąd go Bóg posyła. Jego żywot łączy się z całym zastępem polskich świętych orędowników Ojczyzny.

Powiązane teksty na naszym blogu:

• Św. Stanisław ze Szczepanowa, główny patron Polski
• Św. Jadwiga, patronka Polski
• Litania do Wszystkich Świętych
• Matka Boża Częstochowska, Królowa Polski
• Ojcze nasz — modlitwa Pańska
• Zdrowaś Maryjo

Zobacz też: modlitwa za ojczyznę.

Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Pobierz tutaj.

Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Mt 28, 19); żywot świętego Jacka spisany w XIV wieku przez Stanisława z Krakowa na potrzeby procesu kanonizacyjnego; tradycyjne polskie żywoty świętych oraz kolekta mszalna ze wspomnienia św. Jacka, wyznawcy, według Mszału Rzymskiego sprzed reformy liturgicznej.