Święci
Św. Jacek Odrowąż: Apostoł Północy
Kim jest święty Jacek Odrowąż — trzynastowieczny dominikanin zwany „Apostołem Północy”, który niósł Ewangelię, Eucharystię i figurę Najświętszej Maryi Panny przez ziemie polskie, ruskie i skandynawskie. Patron Polski: jego życie według tradycji, znaczenie patronatu oraz modlitwa do świętego.

Pan Jezus posłał swoich uczniów na krańce ziemi słowami: „Idąc tedy, nauczajcie wszystkie narody, chrzcząc je w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego” (Mt 28, 19). Kilkanaście wieków później jeden z polskich kapłanów wypełnił ten nakaz z apostolskim rozmachem — przemierzył pieszo tysiące kilometrów, od ziem polskich po Ruś, Prusy i kraje skandynawskie, niosąc wiarę tam, gdzie jeszcze jej nie znano. Tym kapłanem był święty Jacek Odrowąż, dominikanin z XIII wieku, którego tradycja nazwała „Apostołem Północy”.
Poniżej wyjaśniamy najpierw, kim był święty Jacek, na czym polega jego patronat i podajemy modlitwę, którą się do niego zwracamy. Dalej opowiadamy dzieje jego życia według tradycji, a na końcu odpowiadamy na najczęstsze pytania.
Kim jest święty Jacek Odrowąż
Święty Jacek (po łacinie Hyacinthus) pochodził z możnego rodu Odrowążów i urodził się około 1183 roku w Kamieniu Śląskim na Opolszczyźnie. Był kapłanem i kanonikiem krakowskim, a według tradycji — krewnym biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża, w którego otoczeniu zetknął się w Rzymie ze świętym Dominikiem, założycielem Zakonu Kaznodziejskiego.
Przyjąwszy habit dominikański z rąk samego świętego Dominika (według tradycji około 1220 roku), Jacek powrócił na ziemie polskie i stał się jednym z pierwszych krzewicieli nowego zakonu na północy Europy. Założył klasztor dominikanów w Krakowie przy kościele Świętej Trójcy i stąd wyruszał na nieustanne wyprawy misyjne. Był nade wszystko kaznodzieją i misjonarzem — człowiekiem, który nie szukał wygody, lecz dusz do zbawienia.
Apostoł Północy i patron Polski
Przydomek „Apostoł Północy” święty Jacek zawdzięcza ogromnemu zasięgowi swojej działalności. Według tradycji jego stopy poniosły go na Ruś (Kijów), do Prus, na Pomorze, a nawet ku ziemiom skandynawskim — wszędzie głosił Chrystusa, zakładał wspólnoty i umacniał wiarę. W ikonografii przedstawia się go najczęściej z monstrancją w jednej ręce i z figurą Najświętszej Maryi Panny w drugiej. Obraz ten pochodzi z najsłynniejszej tradycji o świętym: gdy podczas najazdu Tatarów na Kijów uciekał z zagrożonego kościoła, miał wynieść Najświętszy Sakrament, a usłyszawszy głos Matki Bożej proszącej, by nie zostawiał także Jej wizerunku, zabrał również ciężką alabastrową figurę Maryi, która w cudowny sposób stała się lekka.
Kościół wzywa świętego Jacka jako:
- patrona Polski oraz orędownika ziem, na których głosił Ewangelię;
- patrona dominikanów polskich i misjonarzy;
- opiekuna proszących o ratunek w nagłej potrzebie, o czystość wiary i o pomyślne nawrócenie.
Jego święto w kalendarzu z 1962 roku przypada 17 sierpnia (III klasy). Z tym dniem wiąże się staropolskie przysłowie: „Święty Jacek z pierogami” — bo na jego święto, w porze żniw i pierwszego chleba z nowego ziarna, dziękowano Bogu za plony. Według ludowego podania święty Jacek miał kiedyś podczas głodu rozdawać pierogi z mąki cudownie ocalonej z powodzi; stąd zrodziło się powiedzenie używane na widok niespodziewanej obfitości.
Czyim patronem jest święty Jacek
Wierni często pytają, czyim patronem jest święty Jacek i w jakich potrzebach warto się do niego zwracać. Tradycja i pobożność polska wzywają go przede wszystkim jako:
- patrona Polski — orędownika Ojczyzny i ziem, na których głosił Ewangelię;
- patrona dominikanów polskich oraz misjonarzy i kaznodziejów, idących z wiarą do ludów dalekich;
- patrona Litwy — czczonego również na ziemiach, do których docierała jego misja;
- opiekuna proszących o ratunek w nagłej potrzebie, zwłaszcza w niebezpieczeństwie ognia, wody i najazdu — na pamiątkę podania o ocaleniu Najświętszego Sakramentu i figury Maryi z płonącego Kijowa;
- orędownika czystości wiary i wytrwałości w jej wyznawaniu.
W Polsce — szczególnie na Śląsku, skąd pochodził — wiele kościołów i parafii nosi jego wezwanie; jest też patronem miejsc związanych z jego kultem i z zakonem dominikańskim. To trwały ślad pamięci o świętym, który z tej ziemi wyruszył nieść Chrystusa na północ.
Kościoły i parafie pod wezwaniem świętego Jacka
Najgęstsza sieć świątyń ku czci świętego Jacka skupia się na Górnym Śląsku i Opolszczyźnie — w pobliżu Kamienia Śląskiego, jego rodzinnych stron. Wezwanie świętego Jacka noszą parafie i kościoły między innymi w Opolu, Bytomiu, Gliwicach, Katowicach (w dzielnicy Ochojec oraz w Sośnicy — choć Sośnica administracyjnie należy dziś do Gliwic), Sosnowcu, a także w mniejszych miejscowościach jak Radoszowy czy śląska kolonia Morgi. Kult świętego sięga również dalej na północ Polski — w Legnicy to właśnie dominikanie sprawują dziś opiekę nad sanktuarium z relikwiami swego współbrata, a w Częstochowie, u stóp Jasnej Góry, jego pamięć łączy się z czcią dla Matki Bożej, którą święty Jacek miłował przez całe życie.
Pierwszą i najważniejszą jego świątynią pozostaje jednak bazylika Świętej Trójcy w Krakowie — kościół dominikanów, który święty sam ufundował i w którym spoczywają jego relikwie. Jeśli pragniemy nawiedzić miejsce związane ze świętym Jackiem, warto sprawdzić w lokalnej parafii dni odpustu (przypadającego najczęściej w okolicy 17 sierpnia) oraz godziny Mszy świętej, zwłaszcza Mszy w klasycznym rycie rzymskim, gdzie sprawowana jest formularzem ze wspomnienia świętego wyznawcy.
Modlitwa do świętego Jacka
Kościół modli się w jego święto kolektą z Mszału Rzymskiego (17 sierpnia), po łacinie i po polsku:
Deus, qui nos beati Hyacinthi Confessoris tui annua solemnitate laetificas: concede propitius; ut cuius natalitia colimus, etiam actiones imitemur. Per Dominum nostrum Iesum Christum, Filium tuum: qui tecum vivit et regnat in unitate Spiritus Sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen.
Boże, który co roku uweselasz nas uroczystością świętego Jacka, Twojego Wyznawcy, spraw łaskawie, abyśmy również naśladowali czyny tego, którego narodziny dla nieba obchodzimy. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa, Syna Twojego, który z Tobą żyje i króluje w jedności Ducha Świętego, Bóg, przez wszystkie wieki wieków. Amen.
Do modlitwy tej dołączamy Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo i Chwała Ojcu.
Życie świętego Jacka według tradycji
Wiele szczegółów życiorysu świętego Jacka znamy z żywotu spisanego w XIV wieku przez dominikanina Stanisława z Krakowa, na potrzeby procesu kanonizacyjnego. Należy je czytać z rozwagą: są to przekazy pobożne, w których fakty historyczne splatają się z tradycją hagiograficzną i z opowieściami o cudach.
Po wstąpieniu do zakonu Jacek, według tradycji, przez dziesięciolecia prowadził żywot wędrownego kaznodziei. Zakładał klasztory — przypisuje mu się wspólnoty dominikańskie na Rusi i w innych miejscach — choć część tych fundacji historycy łączą raczej z całym pokoleniem pierwszych polskich dominikanów niż z nim samym. Tradycja przypisuje mu też liczne cuda: uzdrowienia, wskrzeszenia, a nawet przejście suchą stopą przez Wisłę, gdy spieszył ratować dusze.
W swojej misji wśród Prusów i ludów północy szedł zresztą śladami dawniejszego o dwa wieki św. Wojciecha, biskupa i męczennika, który poniósł śmierć, niosąc Ewangelię tym samym pogańskim plemionom. Ten szlak misji na północy Europy otworzył już w VIII wieku święty Bonifacy, Apostoł Niemiec. Najtrwalszym świadectwem jego świętości pozostaje jednak nie cud, lecz wierność. Święty Jacek umarł w Krakowie 15 sierpnia 1257 roku, w uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny — co pobożność polska przyjęła jako znak szczególnej zażyłości świętego z Matką Bożą, którą czcił przez całe życie. Spoczął w krakowskim kościele dominikanów, gdzie jego relikwie czczone są do dziś. Kanonizowany został w 1594 roku przez papieża Klemensa VIII — jako jeden z najznamienitszych świętych, jakich wydała ziemia polska.
Atrybuty i przedstawienia
W sztuce sakralnej świętego Jacka rozpoznajemy po stałych atrybutach:
- monstrancja (lub kielich) — znak podania o ratowaniu Najświętszego Sakramentu z Kijowa;
- figura Matki Bożej trzymana na ręku — znak jego nabożeństwa do Maryi i cudu z alabastrową statuą;
- habit dominikański — biała tunika i czarny płaszcz Zakonu Kaznodziejskiego;
- niekiedy lilia — symbol czystości życia.
Często zadawane pytania
Kim był święty Jacek Odrowąż?
Był polskim dominikaninem z XIII wieku (około 1183–1257), kapłanem i kaznodzieją, jednym z pierwszych krzewicieli Zakonu Kaznodziejskiego na północy Europy. Za rozległą działalność misyjną na ziemiach polskich, ruskich i pruskich tradycja nazwała go „Apostołem Północy”. Jest patronem Polski, a jego święto przypada 17 sierpnia.
Czyim patronem jest święty Jacek?
Święty Jacek jest patronem Polski i orędownikiem Ojczyzny, a także patronem dominikanów polskich oraz misjonarzy i kaznodziejów. Czczony jest również jako patron Litwy. Wzywa się go w nagłych potrzebach — zwłaszcza w niebezpieczeństwie ognia, wody i najazdu — na pamiątkę podania o cudownym ocaleniu Najświętszego Sakramentu i figury Maryi z płonącego Kijowa, a także jako orędownika czystości i wytrwałości w wierze.
Dlaczego świętego Jacka nazywa się Apostołem Północy?
Ponieważ głosił Ewangelię na ogromnym obszarze północnej i wschodniej Europy — według tradycji docierał do Kijowa, Prus, na Pomorze, a nawet ku Skandynawii. Zakładał klasztory i wspólnoty wiernych, niosąc wiarę tam, gdzie jeszcze jej nie znano, na wzór apostołów posłanych do wszystkich narodów.
Co oznacza powiedzenie „Święty Jacek z pierogami”?
To staropolskie powiedzenie wypowiadane na widok nieoczekiwanej obfitości lub gdy ktoś zjawia się nie w porę. Wiąże się ze świętem świętego Jacka (17 sierpnia), przypadającym w porze żniw, oraz z ludowym podaniem o świętym Jacku, który podczas głodu miał rozdawać ludziom pierogi z cudownie ocalonej mąki.
Dlaczego świętego Jacka przedstawia się z monstrancją i figurą Maryi?
Według tradycji podczas najazdu Tatarów na Kijów święty Jacek wyniósł z płonącego kościoła Najświętszy Sakrament, a na prośbę Matki Bożej zabrał również Jej alabastrową figurę, która cudownie stała się lekka. Dlatego w ikonografii trzyma monstrancję w jednej, a wizerunek Maryi w drugiej ręce — jako znak miłości do Eucharystii i do Bogarodzicy.
Kiedy obchodzimy święto świętego Jacka?
W kalendarzu z 1962 roku święto świętego Jacka, wyznawcy, przypada 17 sierpnia (III klasy). Zmarł on 15 sierpnia 1257 roku, w święto Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, co pobożność polska odczytała jako znak jego szczególnego nabożeństwa do Matki Bożej.
Skąd pochodził święty Jacek?
Święty Jacek Odrowąż urodził się około 1183 roku w Kamieniu Śląskim na Opolszczyźnie, w możnym rodzie Odrowążów. Z tego powodu jest szczególnie czczony na Śląsku — w Opolu, Bytomiu, Gliwicach, Katowicach i wielu innych miejscowościach regionu wiele parafii nosi jego wezwanie. Po święceniach był kanonikiem krakowskim, a po przyjęciu habitu dominikańskiego osiadł w Krakowie, skąd wyruszał na wyprawy misyjne.
Gdzie znajdują się relikwie świętego Jacka?
Relikwie świętego Jacka spoczywają w bazylice Świętej Trójcy w Krakowie, w kościele ojców dominikanów, który święty sam ufundował i przy którym założył pierwszy polski klasztor Zakonu Kaznodziejskiego. To główne miejsce jego kultu; cząstki relikwii czczone są także w innych kościołach pod jego wezwaniem, między innymi w prowadzonym przez dominikanów ośrodku w Legnicy.
Czy do świętego Jacka modlimy się w nagłych potrzebach?
Tak. Tradycja wzywa świętego Jacka jako orędownika w nagłych niebezpieczeństwach — zwłaszcza ognia, wody i najazdu — na pamiątkę podania o cudownym ocaleniu Najświętszego Sakramentu i figury Matki Bożej z płonącego Kijowa. Prosimy go również o gorliwość i czystość wiary oraz o wytrwanie przy Bogu. Do modlitwy dołączamy zwykle Ojcze nasz, Zdrowaś Maryjo i Chwała Ojcu.
Święty Jacek uczy nas, że wiara nie zna granic, a prawdziwy apostoł niesie Chrystusa — w Eucharystii i w miłości do Jego Matki — wszędzie tam, dokąd go Bóg posyła. Jego żywot łączy się z całym zastępem polskich świętych orędowników Ojczyzny.
Powiązane teksty na naszym blogu:
- Św. Stanisław ze Szczepanowa, główny patron Polski
- Św. Jadwiga, patronka Polski
- Litania do Wszystkich Świętych
- Matka Boża Częstochowska, Królowa Polski
- Ojcze nasz — modlitwa Pańska
- Zdrowaś Maryjo
Aby pójść dalej, przeczytaj też modlitwa za ojczyznę.
Aplikacja Iter Fidei zawiera modlitwy i litanie do świętych, po łacinie i po polsku, z audio. Otrzymaj tutaj link do aplikacji e-mailem.
Źródła. Pismo Święte w przekładzie ks. Jakuba Wujka (Mt 28, 19); żywot świętego Jacka spisany w XIV wieku przez Stanisława z Krakowa na potrzeby procesu kanonizacyjnego; tradycyjne polskie żywoty świętych oraz Mszał Rzymski z 1962 roku (kolekta z 17 sierpnia).