List do Filemona

List do Filemona, w Wulgacie Epistola ad Philemonem, jest najkrótszym z czternastu listów św. Pawła: jeden rozdział, dwadzieścia pięć wersetów, które czyta się w pięć minut. Jest też najbardziej osobisty. Nie ma w nim sporów o naukę ani Kościołów w kryzysie: jest tylko zbiegły niewolnik, Apostoł w kajdanach, który go nawrócił, i pan proszony, by przyjął go z powrotem jak brata. Ojcowie Kościoła dostrzegli, ile mieści ta mała historia: miłość, która prosi, zamiast rozkazywać, grzesznika podniesionego z upadku i dług spłacony przez kogoś innego.

Kto napisał List do Filemona?

Św. Paweł, z Tymoteuszem wymienionym obok siebie: „Paweł, więzień Chrystusa Jezusa i Tymoteusz brat, Filemonowi miłemu, a pomocnikowi naszemu” (Flm 1). Apostoł podpisuje swoje zobowiązanie własnoręcznie: „Ja Paweł napisałem to własną ręką: ja oddam” (Flm 19), i przedstawia się jako „Paweł starzec, a teraz i więzień Jezusa Chrystusa” (Flm 9).

Starożytność nie miała tu wątpliwości. Kanon Muratoriego liczy ten list wśród listów Pawła; Tertulian zauważa, że Marcjon, który okaleczał listy Apostoła, zostawił ten jeden nietknięty, bo ocaliła go jego krótkość. W IV wieku niektórzy zarzucali nie to, że Paweł go nie napisał, lecz że list o niewolniku jest niegodny Pisma; św. Hieronim i św. Jan Chryzostom odpowiadali, że Bóg troszczy się o małe sprawy życia tak samo jak o wielkie. Sobór Trydencki w sesji IV (1546) wymienia go wśród listów Apostoła.

Kiedy powstał List do Filemona?

W Rzymie, w czasie pierwszego uwięzienia, około 61-63 roku: tego, w którym Paweł „mieszkał przez całe dwa lata w najętym przez siebie domu, i przyjmował wszystkich, którzy doń przychodzili” (Dz 28,30). Niewolnik przybyły z Azji mógł go więc odnaleźć. List wyruszył razem z Listem do Kolosan: oba wymieniają tych samych towarzyszy i tego samego Onezyma, którego Paweł odsyła do Kolosów z Tychikiem, nazywając go tam „najmilszym i wiernym bratem, który jest spośród was” (Kol 4,9). Niektórzy współcześni autorzy proponują Cezareę albo Efez; tradycja pozostaje przy Rzymie.

Kim byli Filemon, Apfia i Archip?

Filemon był chrześcijaninem z Kolosów we Frygii, w dzisiejszej zachodniej Turcji, człowiekiem zamożnym, który miał niewolników i w którego domu zbierała się wspólnota: list pozdrawia „kościołowi, który jest w domu twoim” (Flm 2). Paweł nazywa go pomocnikiem i przypomina mu, „żeś mi i samego siebie winien” (Flm 19): najpewniej to on go nawrócił, może w czasie długiego pobytu w Efezie.

List jest skierowany także do „Apii siostrze najdroższej”, w której zwykle widzi się żonę Filemona, i do „Archipowi naszemu towarzyszowi broni” (Flm 2), może ich syna. Ten sam Archip otrzymuje polecenie w Liście do Kolosan: „Pilnuj posługiwania, które otrzymałeś w Panu, abyś je wypełniał” (Kol 4,17). Tradycja czci Filemona i Apfię jako męczenników.

Onezym, zbiegły niewolnik

Onezym był niewolnikiem Filemona. Według św. Jana Chryzostoma okradł swego pana, zanim uciekł do Rzymu; tam spotkał Pawła w więzieniu, usłyszał jego słowo i przyjął chrzest: „Proszę cię za synem moim Onezymem, którego zrodziłem w więzieniu” (Flm 10). Jego imię znaczy po grecku pożyteczny, a Paweł gra tym słowem: „który tobie kiedyś był nieużyteczny, teraz zaś i mnie i tobie jest pożyteczny” (Flm 11).

Tradycja go nie zapomniała: uważa go za biskupa Efezu po św. Tymoteuszu i za męczennika. Około 107 roku św. Ignacy Antiocheński, pisząc do Efezjan w drodze na męczeństwo, chwali ich biskupa Onezyma; wielu sądziło, że to ten sam człowiek, choć pewności nie ma.

O czym jest List do Filemona? Streszczenie

Pozdrowienie i dziękczynienie (wersety 1-7)

Po pozdrowieniu Filemona, Apfii, Archipa i Kościoła w ich domu Paweł dziękuje Bogu, „gdy słyszę o twojej miłości i wierze, jaką masz ku Panu Jezusowi i ku wszystkim świętym” (Flm 5), i mówi o swojej radości: „przez ciebie, bracie, serca świętych zostały pokrzepione” (Flm 7). Pochwała jest szczera i przygotowuje prośbę, która nastąpi.

Prośba za Onezymem (wersety 8-21)

To serce listu. Paweł mógłby rozkazać, ale woli prosić: „dla miłości raczej proszę” (Flm 9). Odsyła Onezyma: „A ty go przyjmij jak serce moje” (Flm 12). Chętnie zatrzymałby go przy sobie, „lecz bez twej zgody nie chciałem nic uczynić, aby dobrodziejstwo twoje nie było jakby z przymusu, lecz dobrowolne” (Flm 14).

Potem odczytuje w tym, co się stało, Opatrzność: „Albowiem może dlatego odszedł od ciebie do czasu, abyś go odzyskał na wieki, już nie jak niewolnika, ale zamiast niewolnika jak najdroższego brata” (Flm 15-16). Bierze na siebie dług: „A jeśli czym wyrządził ci szkodę albo co winien, mnie to poczytaj” (Flm 18), i kończy z ufnością: „wiedząc, że i ponad to co mówię, uczynisz” (Flm 21). Słowo „wolność” nie pada, ale wielu czytelników, dawnych i współczesnych, usłyszało je w tym ostatnim zdaniu.

Gospoda i pozdrowienia (wersety 22-25)

Paweł prosi, by przygotowano mu gospodę, bo spodziewa się, „że przez modlitwy wasze będę wam darowany” (Flm 22), i przekazuje pozdrowienia od Epafrasa, swego współwięźnia, oraz od „Marek, Arystarch, Demas i Łukasz, pomocnicy moi” (Flm 24). Marek, który niegdyś rozstał się z Pawłem, znów jest przy nim. Demas, tu wierny, później opuści Apostoła, „miłując ten świat” (2 Tm 4,9).

Plan Listu do Filemona

1. Pozdrowienie Filemona, Apfii, Archipa i Kościoła w ich domu (w. 1-3).
2. Dziękczynienie za miłość i wiarę Filemona (w. 4-7).
3. Prośba z miłości zamiast rozkazu (w. 8-10).
4. Onezym, „nieużyteczny”, teraz „pożyteczny”, odesłany jak serce Pawła (w. 11-14).
5. Opatrzność: odzyskany na wieki jako brat (w. 15-17).
6. Dług wzięty na siebie przez Pawła (w. 18-21).
7. Gospoda, pozdrowienia i błogosławieństwo (w. 22-25).

Komentarz: tematy i lektura katolicka

Miłość, która prosi. Paweł ma władzę Apostoła, a wybiera prośbę. Św. Jan Chryzostom wyprowadza z tego pierwszą lekcję listu: jeśli Paweł tak troszczy się o zbiegłego niewolnika i złodzieja, my nie możemy lekceważyć żadnej duszy. Nikt nie jest poza zasięgiem łaski, a ten, kto był „nieużyteczny”, staje się pomocnikiem Apostoła.

Przebaczenie krzywd. Paweł prosi Filemona o to, czego Ewangelia żąda od każdego chrześcijanina: przebaczyć prawdziwą krzywdę i przyjąć winowajcę. Chętne odpuszczanie urazy jest jednym z uczynków miłosierdzia co do duszy, a prośba Ojcze nasz, „I odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom” (Mt 6,12), przybiera tu konkretną twarz.

Dług spłacony przez innego. Łacina mówi hoc mihi imputa, „mnie to poczytaj”. W małej skali widać tu to, co Chrystus uczynił dla nas: winowajca zostaje przyjęty ze względu na kogoś innego, kto bierze na siebie jego dług. Wielu Ojców i komentatorów czytało ten werset właśnie tak, jako obraz Odkupienia.

Ojcostwo duchowe. „Którego zrodziłem w więzieniu”: Paweł używa tego samego języka w Pierwszym Liście do Koryntian: „w Chrystusie Jezusie przez ewangelię ja was zrodziłem”. Kto przez słowo i chrzest daje Chrystusowi duszę, staje się naprawdę jej ojcem w wierze. Historię takiej przemiany życia opisuje artykuł o nawróceniu.

Niewola i Ewangelia. Paweł nie każe Filemonowi wyzwolić Onezyma i nie zatrzymuje niewolnika bez zgody pana. Zmienia jednak relację od wewnątrz: niewolnik jest teraz najdroższym bratem, „i według ciała i w Panu”. Napisał to już Galatom: w Chrystusie „nie ma niewolnika ani wolnego”, bo „wy wszyscy jedno jesteście w Chrystusie Jezusie” (Ga 3,28). Te zasady działały jak zaczyn, który powoli podkopał starożytne niewolnictwo.

Najważniejsze wersety Listu do Filemona

• Flm 7: „przez ciebie, bracie, serca świętych zostały pokrzepione”.
• Flm 9: „dla miłości raczej proszę”.
• Flm 11: „który tobie kiedyś był nieużyteczny, teraz zaś i mnie i tobie jest pożyteczny”.
• Flm 15-16: „abyś go odzyskał na wieki, już nie jak niewolnika, ale zamiast niewolnika jak najdroższego brata”.
• Flm 17: „Jeśli więc mnie masz za towarzysza, przyjmij go jak mnie” (Flm 17).
• Flm 25: „Łaska Pana naszego Jezusa Chrystusa z duchem waszym. Amen” (Flm 25).

List do Filemona w kanonie i w liturgii

List figuruje we wszystkich Bibliach, katolickich, prawosławnych i protestanckich, pod tą samą nazwą i z tym samym jedynym rozdziałem. W Wulgacie stoi po Liście do Tytusa, a przed Listem do Hebrajczyków, który ks. Wujek nazywa Listem do Żydów: jest ostatnim z listów Pawła pisanych do pojedynczych osób.

Mszał z 1962 roku nie bierze z niego żadnej lekcji. W Brewiarzu wersety 1-19 czyta się w trzech lekcjach Jutrzni w sobotę V tygodnia po Objawieniu Pańskim, w latach, w których ten tydzień przypada przed niedzielą Siedemdziesiątnicy (Septuagesima); jeśli następnego dnia przypada jeszcze VI niedziela po Objawieniu, Jutrznia zaczyna wtedy List do Hebrajczyków. Oficjum dnia znajdziesz w Brewiarzu.

Jak czytać List do Filemona?

Przeczytaj go na głos, za jednym razem, jak list, który przyszedł dziś. Potem przeczytaj rozdział 4 Listu do Kolosan, który był niesiony w tej samej drodze, i zobacz, jak Paweł mówi o Onezymie całemu Kościołowi. Zatrzymaj się na końcu nad sobą: komu masz przebaczyć dług, kogo przyjąć „jak serce moje”? W szkole i w parafii używa się zwykle Biblii Tysiąclecia; numeracja wersetów jest w tym liście taka sama jak u ks. Wujka.

Często zadawane pytania

Kto napisał List do Filemona?

Św. Paweł, z Tymoteuszem wymienionym w pozdrowieniu. Apostoł podpisał go własną ręką (werset 19), a Kościół zawsze przyjmował go jako jego dzieło: wymienia go Kanon Muratoriego, a nawet Marcjon go nie odrzucił.

Kiedy powstał List do Filemona?

Około 61-63 roku, w Rzymie, w czasie pierwszego uwięzienia Pawła, razem z Listem do Kolosan. Niektórzy współcześni autorzy myślą o Efezie albo Cezarei, ale tradycja wskazuje Rzym.

Kto występuje w Liście do Filemona?

Filemon, adresat; Apfia, prawdopodobnie jego żona; Archip, może ich syn; Onezym, zbiegły niewolnik; Tymoteusz, przy Pawle; a w pozdrowieniach Epafras, Marek, Arystarch, Demas i Łukasz.

Kim był Onezym?

Niewolnikiem Filemona, który wyrządził panu szkodę, uciekł do Rzymu, spotkał tam św. Pawła w więzieniu i został chrześcijaninem. Jego imię znaczy pożyteczny. Tradycja uważa go za biskupa Efezu po św. Tymoteuszu i za męczennika.

O czym jest List do Filemona w skrócie?

Paweł odsyła Filemonowi jego zbiegłego niewolnika Onezyma, którego nawrócił w więzieniu, i prosi, by przyjął go nie jak niewolnika, lecz jak najdroższego brata; bierze na siebie jego dług i ufa, że Filemon uczyni więcej, niż prosi. To lekcja miłości, przebaczenia i braterstwa w Chrystusie.

Ile rozdziałów ma List do Filemona?

Jeden rozdział, 25 wersetów. Dlatego cytuje się go samym numerem wersetu: Flm 10, Flm 16.