Księga Kapłańska

Księgę Kapłańską wielu czytelników Biblii ma ochotę ominąć, a Ojcowie Kościoła najmniej by nam na to pozwolili. Jej dwadzieścia siedem rozdziałów zaczyna się dokładnie tam, gdzie kończy się Księga Wyjścia: przybytek stoi, chwała Pańska go napełnia, a z tego namiotu Bóg uczy teraz swój lud, jak grzeszni ludzie mogą się do Niego zbliżyć i nie umrzeć. Św. Hieronim w liście do Paulina zauważa, że dosłowny sens Księgi Kapłańskiej jest jasny, ale każda ofiara, ba, niemal każda sylaba, szaty Aarona i cały porządek lewicki tchną niebieskimi tajemnicami. Kto czyta ją z Listem do Hebrajczyków obok, znajduje pod figurami ofiarę Krzyża i Mszy świętej. Jej polski skrót to Kpł.

Co znaczy nazwa Księga Kapłańska?

Łacińska nazwa Leviticus, wzięta z greckiej Septuaginty, znaczy księga lewicka, czyli księga Lewitów: mówi o urzędach, obrzędach i ceremoniach kapłanów i Lewitów. Polska nazwa, Księga Kapłańska, oddaje ten sam sens. Lewici byli potomkami Lewiego, trzeciego syna Jakuba; spośród nich ród Aarona, brata Mojżesza, otrzymał kapłaństwo, a pozostali Lewici służyli przy przybytku. Żydzi nazywają księgę jej pierwszym słowem, Wajikra, „I zawołał”: „I zawołał Pan Mojżesza, i rzekł doń z przybytku świadectwa mówiąc” (Kpł 1,1). W Bibliach protestanckich nazywa się ją Trzecią Księgą Mojżeszową; jest trzecią księgą Starego Testamentu.

Całą księgę streszcza jedno słowo Boga: „Świętymi bądźcie, bo ja Święty jestem Pan, Bóg wasz” (Kpł 19,2). Księga Kapłańska jest księgą świętości Boga i świętości, której On żąda od tych, którzy Mu służą.

Kto napisał Księgę Kapłańską?

Kościół zawsze przyjmował Księgę Kapłańską jako dzieło Mojżesza: to trzecia z pięciu ksiąg Pięcioksięgu, które Sobór Trydencki na IV sesji (1546) wymienia razem jako księgi Mojżeszowe. Żadna inna księga Zakonu nie mówi tego z takim naciskiem. Formuła „I rzekł Pan do Mojżesza” otwiera niemal każdą jej część, a księga kończy się tak: „Te są przykazania, które dał Pan Mojżeszowi dla synów Izraelowych na górze Synaj” (Kpł 27,34).

Nowy Testament mówi tak samo. Św. Paweł, przytaczając Kpł 18,5, pisze: „Mojżesz bowiem napisał o sprawiedliwości, która jest z Zakonu, że «człowiek, który by ją wypełnił, będzie w niej żył.»” (Rz 10,5). Pan Jezus posyła uzdrowionego trędowatego do kapłana: „ofiaruj dar, który przykazał Mojżesz” (Mt 8,4), czyli ofiarę przepisaną w rozdziale 14.

Papieska Komisja Biblijna w odpowiedzi z 27 czerwca 1906 roku nauczała, że argumenty krytyków nie dowodzą, iż Pięcioksiąg nie pochodzi od Mojżesza. Dopuszczała przy tym, że Mojżesz korzystał ze źródeł, powierzał redakcję pisarzom, którzy wiernie oddawali jego myśl, i że tekst przyjął później drobne zmiany, nie tracąc zasadniczego mojżeszowego pochodzenia. Wielu współczesnych biblistów przypisuje natomiast Księgę Kapłańską znacznie późniejszej szkole „kapłańskiej”; wspominamy o tym, bo pytanie wraca, ale idziemy za tradycyjną nauką Kościoła.

Kiedy powstała Księga Kapłańska?

Księga Kapłańska należy do postoju Izraela u stóp Synaju. Przybytek stanął pierwszego dnia pierwszego miesiąca drugiego roku po wyjściu z Egiptu (Wj 40,15 w Wulgacie), a Księga Liczb zaczyna się „pierwszego dnia miesiąca drugiego, roku drugiego po wyjściu ich z Egiptu” (Lb 1,1). Wszystko, o czym mówi Księga Kapłańska, mieści się więc w mniej więcej jednym miesiącu. Co do epoki: Pismo umieszcza wyjście z Egiptu czterysta osiemdziesiąt lat przed budową świątyni Salomona (1 Krl 6,1, u ks. Wujka III Księga Królewska); tradycyjna chronologia wyprowadza stąd XV wiek przed Chrystusem, inni wolą wiek XIII. Kościół nie ustalił tej chronologii.

O czym jest Księga Kapłańska? Streszczenie

Księga Kapłańska jest niemal w całości prawem, z dwoma tylko krótkimi opowiadaniami: o poświęceniu kapłanów i o ukaraniu bluźniercy. Jej rozdziały dzielą się na siedem części.

Prawo ofiar (rozdziały 1-7)

Rozdziały 1-7 porządkują pięć rodzajów ofiar. Całopalenie, spalane w całości na chwałę Boga; ofiara pokarmowa z białej mąki z oliwą i kadzidłem (rozdział 2); ofiara zapokojna, dzielona między ołtarz, kapłana i ofiarującego (rozdział 3); ofiara za grzech, za winy popełnione „z niewiadomości” (rozdział 4); wreszcie ofiara za występek, połączona z naprawieniem szkody (rozdział 5). Ofiarujący „położy rękę na głowę ofiary, a będzie przyjemna i pomocna ku oczyszczeniu jego” (Kpł 1,4). Rozdział 6 daje prawo ognia na ołtarzu: „Ogień ten ustawiczny jest i nigdy nie ustanie na ołtarzu” (Kpł 6,13).

Poświęcenie kapłanów (rozdziały 8-10)

W rozdziale 8 Mojżesz przyodziewa Aarona i jego synów, a potem wylewa olej na jego głowę: „A wylawszy go na głowę Aarona, pomazał go i poświęcił” (Kpł 8,12); poświęcenie trwa siedem dni. Ósmego dnia Aaron składa pierwsze ofiary: „A oto wyszedłszy ogień od Pana, strawił całopalenie i łoje, które były na ołtarzu” (Kpł 9,24). Radość zaraz zostaje przerwana: Nadab i Abiu, synowie Aarona, składają przed Panem „ogień obcy, co im nie było przykazane”, i ogień od Pana ich pochłania. Słowo Boże do Aarona streszcza całą księgę: „Świętym się okażę w tych, którzy się przybliżają do mnie, a przed oczyma wszystkiego ludu rozsławiony będę” (Kpł 10,3).

Czystość i nieczystość (rozdziały 11-15)

Rozdziały 11-15 mówią o czystości prawnej: zwierzęta czyste i nieczyste, oczyszczenie matki po porodzie (rozdział 12), trąd ludzi, szat i domów (rozdziały 13 i 14), nieczystości ciała (rozdział 15). Trędowaty „będzie miał szaty rozprute, głowę odkrytą, usta szatą zakryte, i będzie wołał, że jest splugawiony i nieczysty” (Kpł 13,45), „sam będzie mieszkał za obozem” (Kpł 13,46). Komentatorzy katoliccy wyjaśniają sens tych praw: kształtowały lud w posłuszeństwie i umiarkowaniu, oddzielały go od bałwochwalców i uczyły, by przez wstrzemięźliwość od tego, co kala ciało, szukał czystości duszy.

Wielki Dzień Przebłagania (rozdział 16)

Rozdział 16, serce księgi, ustanawia Dzień Przebłagania, żydowski Jom Kipur. Aaron ma „nie każdego czasu” wchodzić „do świątyni, która jest za zasłoną przed ubłagalnią, którą jest nakryta skrzynia, aby nie umarł” (Kpł 16,2): raz w roku tylko arcykapłan wchodzi tam z krwią ofiary. Rzuca się los na dwa kozły. Jeden zostaje ofiarowany za grzech; na głowę drugiego, kozła wypuszczalnego, arcykapłan kładzie ręce, „niechaj wyzna wszystkie nieprawości synów Izraelowych i wszystkie występki i grzechy ich” (Kpł 16,21), i wypuszcza go na pustynię. „Tego dnia będzie pojednanie wasze i oczyszczenie od wszystkich grzechów waszych” (Kpł 16,30). Stąd polskie wyrażenie kozioł ofiarny.

Prawo świętości (rozdziały 17-22)

Następne rozdziały rozciągają świętość na całe życie. Ofiary składa się tylko przy przybytku i nie spożywa się krwi, „bo dusza ciała we krwi jest” (Kpł 17,11). Rozdział 18 zakazuje małżeństw w bliskich stopniach pokrewieństwa i wszelkich związków przeciwnych naturze, bo Izrael ma nie czynić „według obyczaju ziemi egipskiej […] i według obyczaju ziemi chananejskiej” (Kpł 18,3). Rozdział 19 łączy przykazania moralne, obrzędowe i sądowe: od uczciwości wag i miar po troskę o ubogiego i przychodnia, któremu przy żniwach trzeba zostawić kłosy, a w winnicy grona, „ubogim i obcym na zbieranie” (Kpł 19,10). Rozdział 20 ustala kary; rozdziały 21 i 22 wymagają od kapłanów większej świętości, bo to oni składają chleby Boga swego.

Święta, rok szabatowy i jubileusz (rozdziały 23-25)

Rozdział 23 to kalendarz Izraela: szabat, Pascha („ku wieczorowi Pascha Pańska jest”, Kpł 23,5) i Przaśniki, snop pierwocin, święto po pięćdziesięciu dniach (Pięćdziesiątnica), święto Trąb, Dzień Przebłagania i Święto Namiotów, gdy Izrael ma „mieszkać w kuczkach przez siedem dni” (Kpł 23,42). Rozdział 24 przepisuje „oliwy z drzewa oliwnego, przeczystej i przeźroczystej” (Kpł 24,2) dla lamp przybytku i dwanaście chlebów pokładnych, i opowiada o ukamienowaniu bluźniercy. Rozdział 25 ustanawia rok szabatowy, w którym ziemia odpoczywa, i pięćdziesiąty rok, jubileusz, w którym „Wróci się człowiek do majętności swojej”. Racja jest podana wprost: „Ziemia też nie będzie sprzedana na wieczność, bo moja jest, a wyście przychodnie i kmiecie moi” (Kpł 25,23).

Błogosławieństwa, przekleństwa, śluby i dziesięciny (rozdziały 26-27)

Rozdział 26 stawia przed Izraelem błogosławieństwa wierności: „Będę chodził między wami i będę Bogiem waszym, a wy będziecie ludem moim” (Kpł 26,12), i kary odstępstwa; kończy się jednak obietnicą, że Bóg nie zerwie przymierza (Kpł 26,44). Rozdział 27, dodatek o ślubach, zamyka prawo dziesięcin: „Wszystkie dziesięciny ziemi, bądź ze zboża, bądź z owoców drzewa, Pana są i jemu są poświęcone” (Kpł 27,30).

Interpretacja: tematy i lektura katolicka

Chrystus arcykapłan i ofiara

List do Hebrajczyków jest natchnionym komentarzem do Księgi Kapłańskiej. „Zakon bowiem będąc cieniem przyszłych dóbr, a nie samym obrazem rzeczy, nie może nigdy uczynić doskonałymi tych, co przystępują” (Hbr 10,1), bo „Niemożliwa to bowiem rzecz, żeby grzechy miały być zgładzone krwią wołów i kozłów” (Hbr 10,4). Dzień Przebłagania wypełnia się na Kalwarii: Chrystus „ani nie przez krew kozłów lub cielców, ale przez własną krew wszedł raz na zawsze do świątyni, zdobywszy wieczne odkupienie” (Hbr 9,12). Ofiary palone poza obozem są figurą Jezusa, który, „aby poświęcić lud przez własną krew, za bramą poniósł mękę” (Hbr 13,12). A okrzyk Poprzednika, „Oto Baranek Boży, oto który gładzi grzech świata” (J 1,29), nabiera sensu dopiero przy tych ołtarzach.

Ofiary i Msza święta

Dawne ofiary miały cztery cele: uwielbienie, dziękczynienie, przebłaganie i prośbę. Nowe Prawo ma jedną ofiarę, Ciała i Krwi Chrystusa, która wypełnia je wszystkie doskonale. Sobór Trydencki (sesja XXII, rozdział 1) naucza, że Msza jest tą ofiarą, którą zapowiadały rozmaite ofiary z czasów prawa natury i Zakonu, i że zawiera wszystkie dobra przez nie oznaczane jako ich dopełnienie i doskonałość. Ogień ustawiczny, chleby kładzione co szabat przed Panem i udział kapłana w ofierze zapowiadają Eucharystię; poświęcenie Aarona i świętość wymagana od tych, którzy składają chleby Boga, zapowiadają kapłaństwo Nowego Prawa. Obrzęd dawnej Mszy wyjaśniamy w artykule o Mszy trydenckiej.

Trąd i spowiedź

Trędowatego „Przywiodą […] do kapłana” (Kpł 14,2), aby ten uznał go za czystego. Orygenes w Homiliach o Księdze Kapłańskiej (II, 4) liczy wśród dróg odpuszczenia grzechów drogę ciężką i pracowitą pokuty, gdy grzesznik nie wstydzi się wyjawić grzechu kapłanowi Pańskiemu i prosić go o lekarstwo. Ojcowie często widzieli w trądzie obraz grzechu, a w kapłanie, który orzeka o uzdrowieniu, figurę kapłana Nowego Prawa, który rozgrzesza; praktykę opisujemy w przewodniku po spowiedzi.

Matka Boża i Oczyszczenie

Prawo z rozdziału 12 wyjaśnia, dlaczego, „gdy się wypełniły dni oczyszczenia jej według Zakonu Mojżeszowego”, Najświętsza Maryja Panna przyszła do świątyni, „żeby złożyć na ofiarę […] «parę synogarlic, albo dwoje gołębiąt.»” (Łk 2,22-24): ofiarę ubogich, przewidzianą dla tej, która „nie znalazła ręka jej, aniby mogła ofiarować baranka” (Kpł 12,8). Ta, która nie zaciągnęła żadnej nieczystości, poddała się Prawu z pokory. Kościół wspomina to 2 lutego, w święto Matki Bożej Gromnicznej (zob. Matka Boża Gromniczna).

Stare Prawo i Nowe Prawo: czy Księga Kapłańska obowiązuje?

Kościół rozróżnia za św. Tomaszem z Akwinu (Summa theologiae, I-II, qq. 99-105) trzy rodzaje przykazań Starego Prawa: moralne, obrzędowe (ceremonialne) i sądowe. Obrzędy były figurami; Sobór Florencki (bulla Cantate Domino, 1442) naucza, że gdy wypełniło się w Chrystusie to, co oznaczały, ustały. Dlatego chrześcijanie jedzą wieprzowinę i nie składają już ofiar ze zwierząt: „Co Bóg oczyścił, ty nie nazywaj nieczystym” (Dz 10,15). Przepisy sądowe były prawem państwa Izraela i ustały razem z nim. Przykazania moralne, które należą do prawa naturalnego streszczonego w Dziesięciu Przykazaniach, obowiązują zawsze. Św. Paweł pisze: „Tak więc Zakon był wychowawcą naszym w Chrystusie” (Ga 3,24).

Najważniejsze wersety Księgi Kapłańskiej

Kpł 18,22 i 20,13

To najczęściej szukane wersety księgi. U ks. Wujka Kpł 18,22 brzmi: „Z mężczyzną nie łącz się obcowaniem niewieścim, bo to ohyda jest”. Rozdział 20 powtarza zakaz z karą: „Kto by spał z mężczyzną obcowaniem niewieścim, obydwaj haniebny czyn popełnili: śmiercią niechaj umrą”. Rozróżnienie przykazań daje lekturę katolicką: zakaz należy do prawa moralnego i powtarza go Nowy Testament (Rz 1,26-27; 1 Kor 6,9-10); kara śmierci należała do prawa sądowego Izraela, które ustało wraz ze Starym Przymierzem. Kościół potępia grzech, a grzesznika wzywa do pokuty.

Kpł 19,18: „Będziesz miłował przyjaciela twego, jak samego siebie”

„Nie szukaj pomsty ani pamiętać będziesz krzywdy od sąsiadów twoich. Będziesz miłował przyjaciela twego, jak samego siebie. Ja Pan” (Kpł 19,18). Ks. Wujek idzie za Wulgatą, która mówi amicum, „przyjaciela”; hebrajski ma „bliźniego”. Pan Jezus czyni z tego drugie wielkie przykazanie: „Drugie zaś podobne jest temu: «Będziesz miłował bliźniego twego jako samego siebie.»” (Mt 22,39); zob. przykazanie miłości. Ten sam rozdział rozciąga miłość na przybysza: „będziecie go miłować jak samych siebie, boście i wy byli przychodniami w ziemi egipskiej” (Kpł 19,34).

Kpł 19,28: nacinanie ciała i tatuaże

„I za umarłego nie będziecie nacinać ciała waszego ani znaków jakich albo piętna czynić sobie nie będziecie. Ja Pan” (Kpł 19,28). Ten werset przytacza się w sprawie tatuaży. Kontekstem są obrzędy żałobne i bałwochwalcze pogan, którzy kaleczyli się i znaczyli dla swoich zmarłych i bogów; jako przepis obrzędowy nie obowiązuje chrześcijan. Zostaje nauka moralna: ciało jest świątynią Ducha Świętego i nie wolno go znaczyć tym, co zabobonne, bałwochwalcze albo nieskromne.

Kpł 19,19: mieszanie gatunków

„Bydlęcia twego nie spuszczaj z bydlętami rodzaju innego. Roli twojej nie osiewaj rozmaitym nasieniem. Szaty, która z dwu rzeczy jest utkana, nie obleczesz” (Kpł 19,19). To przepis obrzędowy, uczący Izraela rozdzielenia i czystości przez znaki zewnętrzne; ustał razem z innymi obrzędami Zakonu.

Kpł 11: świnia i zwierzęta nieczyste

Rozdział 11 uznaje za nieczyste wiele zwierząt, wśród nich: „świnia, która dzieli wprawdzie kopyto, ale nie przeżuwa”. Ten sam rozdział podaje rację całego prawa: „bądźcie świętymi, bom ja święty jest” (Kpł 11,44), słowa, które św. Piotr kieruje do chrześcijan: „Będziecie świętymi, gdyż ja Święty jestem” (1 P 1,16). Świętość, której Bóg chce, nie leży już w pokarmie, lecz w sercu.

Kpł 25: jubileusz

„I poświęcisz rok pięćdziesiąty i ogłosisz odpuszczenie wszystkim mieszkańcom ziemi twojej, albowiem jest to jubileusz” (Kpł 25,10). Stąd nazwa lat świętych Kościoła: Bonifacy VIII ogłosił pierwszy jubileusz w 1300 roku, a Paweł II w 1470 roku ustalił, że będzie się go obchodzić co dwadzieścia pięć lat. Darowanie długów i powrót do ojcowizny stają się w Kościele odpuszczeniem grzechów i kar przez odpust zupełny.

Księga Kapłańska w kanonie i w liturgii

Księga Kapłańska jest trzecią księgą Starego Testamentu i Pięcioksięgu we wszystkich Bibliach, między Księgą Wyjścia a Księgą Liczb; jej kanoniczność nigdy nie była podważana. Ks. Wujek, tłumacząc z Wulgaty, zachowuje jej numerację; jedyna wyraźna różnica z Biblią Tysiąclecia dotyczy rozdziału 6, którego pierwsze siedem wersetów to w tekście hebrajskim i w BT koniec rozdziału 5 (5,20-26). Ogień ustawiczny z Kpł 6,13 u ks. Wujka to więc w BT Kpł 6,6.

Mszał z 1962 roku czyta ją częściej, niż się sądzi:

• w środę Tygodnia Męki Pańskiej (po 1. niedzieli Męki) lekcją jest Kpł 19,1-2.11-19.25, z przykazaniem miłości przyjaciela jak siebie samego;
• w sobotę Suchych Dni po Zesłaniu Ducha Świętego, w dłuższej formie Mszy, czyta się dwa fragmenty Księgi Kapłańskiej: Kpł 23,9-11.15-17.21, o pierwocinach i Święcie Tygodni, oraz Kpł 26,3-12, o błogosławieństwach przymierza;
• w sobotę wrześniowych Suchych Dni pierwszym czytaniem jest Kpł 23,26-32, o Dniu Przebłagania, a w dłuższej formie dochodzi Kpł 23,39-43, o Święcie Namiotów; lekcja z Listu do Hebrajczyków (9,2-12) pokazuje Chrystusa wchodzącego do prawdziwej świątyni, a antyfona na Komunię, Mense septimo festa celebrabitis, pochodzi z Kpł 23,41.43;
• w Boże Ciało antyfona na ofiarowanie, Sacerdotes Domini incensum et panes offerunt Deo, pochodzi z Kpł 21,6;
• 2 lutego, w święto Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny, czytania pierwszego nokturnu Jutrzni w Brewiarzu rzymskim to Wj 13 i Kpł 12, prawo, które Matka Boża zachowała; Ewangelia Mszy (Łk 2,22-32) je przypomina.

Suche Dni i święta znajdziesz w kalendarzu liturgicznym, a Oficjum dnia w Brewiarzu.

Jak czytać Księgę Kapłańską?

Czytaj ją po Księdze Wyjścia, po kolei, z otwartym obok Listem do Hebrajczyków. Pierwsze siedem rozdziałów czytaj powoli i przy każdej ofierze pytaj, co pokazuje z ofiary Chrystusa i Mszy świętej; rozdział 16 czytaj z Hbr 9, a rozdział 19 jak rachunek sumienia. Nie traktuj praw o czystości i nieczystości jak ciekawostek: to pedagogia świętości, którą Ewangelia przenosi z zewnątrz do wnętrza. Tam, gdzie łacina rozjaśnia sens (holocaustum, propitiatorium, hostia pacificorum), kolumna Wulgaty jest na każdej stronie. Pozostałe księgi znajdziesz w Biblii Iter Fidei.

Często zadawane pytania

O czym jest Księga Kapłańska?

To prawo kultu Izraela, dane przez Boga Mojżeszowi na Synaju. Mówi o ofiarach (rozdziały 1-7), poświęceniu Aarona i kapłanów (8-10), czystości i nieczystości (11-15), Dniu Przebłagania (16), prawie świętości (17-22), świętach i jubileuszu (23-25), błogosławieństwach i przekleństwach (26), ślubach i dziesięcinach (27). Jej myślą przewodnią jest słowo: „Świętymi bądźcie, bo ja Święty jestem”.

Kto napisał Księgę Kapłańską?

Kościół naucza, że Księga Kapłańska jest dziełem Mojżesza, jak cały Pięcioksiąg. Księga ciągle powtarza, że Pan dał te prawa Mojżeszowi, Nowy Testament przytacza Zakon jako przez niego napisany (Rz 10,5), a Komisja Biblijna w 1906 roku podtrzymała mojżeszowe pochodzenie, dopuszczając źródła, pomocników i późniejsze poprawki.

Czy Księga Kapłańska obowiązuje chrześcijan?

Jej przykazania moralne obowiązują zawsze, bo należą do prawa naturalnego, na przykład zakaz związków przeciwnych naturze czy miłość bliźniego. Prawa obrzędowe, czyli ofiary, zakazane pokarmy i czystość rytualna, były figurami wypełnionymi w Chrystusie i ustały, jak nauczał Sobór Florencki. Kary i prawa sądowe należały do porządku prawnego dawnego Izraela.

Ile rozdziałów ma Księga Kapłańska?

Dwadzieścia siedem, w Wulgacie, u ks. Wujka i we wszystkich Bibliach. Treściowym środkiem księgi jest rozdział 16, o Dniu Przebłagania. Polski skrót księgi to Kpł.

Co to jest kozioł ofiarny w Księdze Kapłańskiej?

To drugi z dwóch kozłów Dnia Przebłagania (Kpł 16), u ks. Wujka nazywany kozłem wypuszczalnym: los pada „jeden dla Pana, a drugi dla kozła wypuszczalnego” (Kpł 16,8). Arcykapłan kładł ręce na jego głowę, wyznawał nad nim grzechy ludu i wypuszczał go na pustynię, na znak, że winy zostały oddalone od Izraela. Ojcowie widzieli w nim figurę Chrystusa, który niesie nasze grzechy, a wyrażenie przeszło do języka potocznego.

Jak Księga Kapłańska zapowiada Jezusa?

Jezus jest prawdziwym Arcykapłanem, który wchodzi do niebieskiej świątyni z własną krwią i w ten sposób wypełnia Dzień Przebłagania (Hbr 9,11-12). Jest niepokalaną ofiarą wszystkich ofiar, Barankiem Bożym, i jedyną ofiarą, która według Soboru Trydenckiego dopełnia wszystkie ofiary Zakonu.

Księgę Kapłańską możesz czytać werset po wersecie, po polsku i po łacinie, także w aplikacji Biblia katolicka Iter Fidei.