Psalm 42 (41 w Wulgacie): Jak tęskni jeleń do źródeł wód

Psalm 42 czy psalm 41?

Biblia Tysiąclecia i inne współczesne przekłady numerują psalmy według tekstu hebrajskiego i nazywają ten psalm 42. Wulgata i Septuaginta, a za nimi ks. Wujek i księgi liturgiczne, łączą psalmy 9 i 10 hebrajskie w jeden, dlatego liczą go jako 41. To ten sam psalm, który po łacinie zaczyna się od słów Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum. Numery wersetów są w obu wydaniach te same: werset 2, 6 czy 12 to ten sam werset. Pełną tabelę obu numeracji znajdziesz na stronie Księgi Psalmów.

Każdy z dwóch numerów wskazuje też inny psalm:

• psalm 42 Wulgaty to Judica me, Deus, psalm 43 współczesnych Biblii, który kapłan odmawia u stopni ołtarza na początku Mszy trydenckiej; znajdziesz go na stronie psalmu 43 (42 w Wulgacie);
• psalm 41 współczesnych Biblii to Beatus qui intelligit, błogosławieństwo tego, kto ma baczenie na ubogiego, w Wulgacie psalm 40.

W nowszych przekładach psalm zaczyna się słowami Jak łania pragnie wody ze strumieni; u Wujka, wiernego Wulgacie: „Jak tęskni jeleń do źródeł wód, tak tęskni dusza moja do ciebie, Boże” (w. 2).

Psalm 42 — interpretacja

Tytuł brzmi: „Na koniec, wyrozumienie synów Korego” (w. 1). Synowie Korego byli rodem śpiewaków świątynnych. Psalmista jest daleko od Jerozolimy, w kraju Jordanu i Hermonu (w. 7), przy źródłach Jordanu, na północnym krańcu ziemi Izraela. Nie może pójść do świątyni i jego wygnanie staje się pragnieniem.

Jeleń i źródła (w. 2-4)

„Jak tęskni jeleń do źródeł wód, tak tęskni dusza moja do ciebie, Boże” (w. 2). Pragnienie nie jest jednym z wielu życzeń: to potrzeba, bez której się ginie. Następny werset mówi, czego dusza pragnie: „Pragnęła dusza moja Boga mocnego, żywego; kiedyż przyjdę i ukażę się przed obliczem Bożym?” (w. 3). To samo pragnienie, o świcie, śpiewa psalm 63 (62 w Wulgacie): „Pragnęła ciebie dusza moja”.

Ból rodzi się z nieobecności Boga i z drwiny ludzi: „Były mi łzy moje chlebem we dnie i w nocy, gdy mi mówią co dzień: «Kędyż jest Bóg twój?»” (w. 4).

Wspomnienie świąt i refren (w. 5-7)

Psalmista wspomina procesje do domu Bożego: szedł „aż do domu Bożego, wśród pieśni wesela i chwały, wpośród okrzyków biesiadnych” (w. 5). Potem mówi do samego siebie, refrenem, który wróci jeszcze raz: „Czemużeś smutna, duszo moja, i czemu mię trwożysz? Miej nadzieję w Bogu, bo jeszcze wysławiać go będę” (w. 6). Dusza nie daje się porwać smutkowi: patrzy na niego, pyta go i zwraca się ku nadziei. To nie jest zaprzeczenie bólu, ale rozmowa z nim w obecności Boga.

«Przepaść przepaści przyzywa» (w. 8-11)

Smutek wraca silniejszy: „We mnie samym zatrwożyła się dusza moja” (w. 7). „Przepaść przepaści przyzywa wśród głosu upustów twoich; wszystkie wezbrane fale twoje i bałwany twoje na mnie się stoczyły” (w. 8). W sensie dosłownym to wody wzburzonych źródeł Jordanu, obraz prób, które przychodzą jedna po drugiej. Św. Augustyn czyta w tym wersecie głębię bardziej wewnętrzną: przepaścią jest serce człowieka, głębokie i niezgłębione, a nędza człowieka przyzywa miłosierdzie Boga, które jest jeszcze głębsze.

Nawet w tej nocy Bóg się nie wycofuje: „We dnie Pan rozkazał miłosierdziu swemu, a w nocy pieśń jego” (w. 9). Psalmista może więc powiedzieć Bogu: „Jesteś moim obrońcą: czemużeś mnie zapomniał?” (w. 10), podczas gdy nieprzyjaciele powtarzają swoje „Kędyż jest Bóg twój?” (w. 11).

Psalm 42, 12: «Czemuś jest smutna, duszo moja?»

Refren wraca na końcu: „Czemuś jest smutna, duszo moja, i czemu mię trwożysz? Miej nadzieję w Bogu, bo go jeszcze wysławiać będę: zbawienie oblicza mego i Bóg mój!” (w. 12). Próba się nie skończyła, ale dusza postanowiła mieć nadzieję. Ten sam refren zamyka następny psalm, psalm 43 (42 w Wulgacie): „Czemuś smutna, duszo moja, i czemu mię trwożysz? Miej nadzieję w Bogu”. Wielu komentatorów wnioskuje stąd, że oba psalmy były pierwotnie jedną pieśnią; Wulgata i liturgia zachowują je jako dwa osobne psalmy.

Ten werset dobrze jest znać na pamięć. Nie każe udawać radości, której nie ma; uczy mówić do własnej duszy jak do kogoś, kogo się kocha i komu się przypomina, gdzie jest jej Bóg.

Jeleń św. Augustyna i katechumeni

Św. Augustyn objaśniał ten psalm swojemu ludowi w Objaśnieniach Psalmów (Enarrationes in Psalmos) i długo zatrzymuje się nad jeleniem. Przytacza dawne wierzenie, że jeleń zabija węże, a potem, rozpalony ich jadem, jeszcze gwałtowniej biegnie do wody: tak chrześcijanin, który uśmiercił swoje wady, jeszcze bardziej pragnie Boga. Zauważa też, że psalm śpiewano dla katechumenów, którzy spieszyli do łaski chrztu.

Ojcowie słyszeli w psalmie głos Chrystusa i głos Kościoła na wygnaniu. W Ogrójcu Pan mówi: „Smutna jest dusza moja aż do śmierci” (Mt 26,38); tradycja słyszy w tych słowach echo refrenu. Wziął na siebie smutek człowieka, by przemienić go w nadzieję.

Chrystus jest też źródłem, którego szuka jeleń. Samarytance obiecuje wodę, która „stanie się w nim źródłem wody, tryskającej ku życiu wiecznemu” (J 4,14), a w świątyni woła: „Jeśli kto pragnie, niech do mnie przyjdzie a pije” (J 7,37). Pragnienie psalmu znajduje odpowiedź w chrzcie, potem w oglądaniu Boga w niebie, gdzie dusza wreszcie „ukaże się przed obliczem Bożym”.

Psalm 42 w liturgii z 1962 roku

W Wigilii Paschalnej: Sicut cervus. Liturgia związała ten psalm przede wszystkim z chrztem. W Wigilii Paschalnej Mszału z 1962 roku, przy poświęceniu wody chrzcielnej i procesji do chrzcielnicy, śpiewa się Sicut cervus, wersety 2-4 psalmu w dawnej łacińskiej formie: Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum: ita desiderat anima mea ad te, Deus. Neofici są jeleniem, który biegnie do żywej wody. O tej nocy przeczytasz w przewodniku po Triduum Paschalnym.

We wtorkowej Sekście. W Brewiarzu Rzymskim z 1962 roku, który zachowuje tygodniowy psałterz św. Piusa X (1911), psalm 41 odmawia się we wtorek w Sekście, podzielony na dwie części (wersety 2-6 i 7-12), po psalmie Beatus qui intelligit, z antyfoną Suscepisti me, Domine: et confirmasti me in conspectu tuo. Godziny dnia znajdziesz w brewiarzu.

W Oficjum za zmarłych. To ostatni psalm trzeciego nokturnu Jutrzni za zmarłych, z antyfoną Sitivit anima mea ad Deum vivum: quando veniam, et apparebo ante faciem Domini? Kościół użycza swojego głosu duszy, która czeka, by ujrzeć Boga; zob. modlitwa za zmarłych.

W święta. Jutrznia Bożego Ciała śpiewa ten psalm z antyfoną In voce exsultationis resonent epulantes in mensa Domini, wziętą z wersetu 5: uczta w domu Bożym staje się stołem eucharystycznym. Jutrznia Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny (15 września) śpiewa go z antyfoną Fuerunt mihi lacrimae meae panes die ac nocte (w. 4).

W muzyce. Motet Sicut cervus Giovanniego Pierluigiego da Palestriny należy do najbardziej znanych utworów polifonii kościelnej; Felix Mendelssohn napisał do niemieckiego tekstu psalmu kantatę Wie der Hirsch schreit, op. 42.

Jak się modlić psalmem 42?

W oschłości duchowej. Gdy modlitwa wydaje się bez smaku, wersety 2 i 3 pozwalają powiedzieć Bogu, że Go pragniesz, nawet jeśli nic nie czujesz. Samo pragnienie jest już modlitwą.

W smutku. Refren wersetów 6 i 12 powtarzaj powoli: zapytaj swoją duszę, czemu jest smutna, a potem każ jej mieć nadzieję.

Z dala od kościoła. Chorzy i ci, którzy nie mogą być na Mszy, modlą się wersetem 5, tęskniąc za domem Bożym.

Przed Komunią świętą. Werset 3, „kiedyż przyjdę i ukażę się przed obliczem Bożym?”, wyraża pragnienie przyjęcia Pana.

Za zmarłych. Z antyfoną Sitivit anima mea, za dusze, które czekają na oglądanie Boga.

Zakończ, jak w Oficjum, modlitwą Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Dlaczego psalm 42 nazywa się też psalmem 41?

Bo istnieją dwie numeracje Psałterza. Biblia Tysiąclecia liczy według tekstu hebrajskiego i nazywa go psalmem 42; Wulgata, ks. Wujek i liturgia liczą go jako 41. To ten sam Quemadmodum. Psalm 42 Wulgaty to natomiast Judica me, psalm 43 współczesnych Biblii.

Co znaczy «Jak tęskni jeleń do źródeł wód»?

To obraz duszy, która potrzebuje Boga tak, jak spragnione zwierzę potrzebuje wody, by żyć. Św. Augustyn widzi w nim pragnienie katechumena, który spieszy do chrztu, i każdego chrześcijanina, który tęskni za oglądaniem Boga.

Co mówi psalm 42, werset 12?

U Wujka: „Czemuś jest smutna, duszo moja, i czemu mię trwożysz? Miej nadzieję w Bogu, bo go jeszcze wysławiać będę: zbawienie oblicza mego i Bóg mój!”. To refren psalmu, który wraca w wersecie 6 i na końcu następnego psalmu: dusza w próbie podnosi się i wybiera nadzieję.

Co znaczy «Przepaść przepaści przyzywa»?

W sensie dosłownym to wzburzone wody, które się sobie odpowiadają, obraz prób następujących jedna po drugiej. Św. Augustyn czyta w nim głębię ludzkiego serca i nędzę człowieka, która przyzywa jeszcze głębsze miłosierdzie Boga.

Kto napisał psalm 42?

Tytuł przypisuje go synom Korego, rodowi śpiewaków świątynnych; psalmista mówi z okolic Hermonu, z dala od sanktuarium. Głównym autorem, jak całego Pisma, jest Duch Święty.

Kiedy Kościół śpiewa psalm 42?

W Wigilii Paschalnej, gdy Sicut cervus towarzyszy wodzie chrzcielnej. W Brewiarzu z 1962 roku we wtorek w Sekście, w Jutrzni Oficjum za zmarłych oraz w Jutrzni Bożego Ciała i Siedmiu Boleści Matki Bożej.