Psalm 14 (13 w Wulgacie): Rzekł głupi w sercu swoim

Psalm 14 czy psalm 13?

To ten sam psalm pod dwoma numerami. Biblia Tysiąclecia i inne współczesne przekłady liczą psalmy według tekstu hebrajskiego i nazywają go psalmem 14. Wulgata i grecka Septuaginta, a za nimi Mszał, Brewiarz i przekład ks. Wujka, łączą psalmy 9 i 10 w jeden i dlatego od tego miejsca prawie cały Psałterz liczą o jeden numer mniej: tu jest to psalm 13. Po łacinie zaczyna się od słów Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus.

Stąd dwie możliwe pomyłki. Kto w starym modlitewniku, w Brewiarzu albo u Ojców Kościoła szuka „psalmu 14”, trafi na Domine, quis habitabit, czyli psalm 15 Biblii Tysiąclecia (14 w Wulgacie). A kto szuka psalmu 13 Biblii Tysiąclecia, Dokądże, Panie?, znajdzie go jako psalm 12 Wulgaty. Pełna tabela obu numeracji jest na stronie Księgi Psalmów.

Psałterz zawiera też drugą, niemal identyczną wersję tej pieśni: psalm 53 Biblii Tysiąclecia (52 w Wulgacie), który zaczyna się tymi samymi słowami. Piszemy o nim niżej.

Psalm 14 — interpretacja

Nadpis, który u Wujka otwiera werset 1, przypisuje psalm Dawidowi: „Na koniec. Psalm Dawidowy” (w. 1). Psalm jest krótki i składa się z czterech obrazów: zdanie głupiego, spojrzenie Boga, ucisk ubogich i oczekiwanie zbawienia.

Głupi i jego serce (w. 1)

Wszystko zaczyna się od zdania wypowiedzianego w głębi duszy: „Rzekł głupi w sercu swoim: «Nie masz Boga.»” (w. 1). Głupi w języku Pisma nie jest przede wszystkim filozofem, który rozumuje i dochodzi do ateizmu. To człowiek, który żyje tak, jakby Bóg niczego nie widział. Mówi to „w sercu”, czyli tam, gdzie zapadają decyzje o postępowaniu. Dlatego skutek przychodzi od razu: „Zepsuli się i obrzydliwymi się stali w uczynkach swoich; nie masz, kto by czynił dobrze, nie masz aż do jednego”. Zapomnieć o Bogu to rozłożyć samego siebie.

Pismo nazywa głupotą nie brak inteligencji, lecz brak mądrości, która zaczyna się od bojaźni Bożej. Można być bardzo wykształconym i zarazem „głupim” w sensie psalmu.

Bóg, który patrzy (w. 2-3)

Głupi myśli, że Bóg nie widzi; psalm pokazuje Boga, który właśnie patrzy: „Pan z nieba spojrzał na synów człowieczych, aby zobaczyć, czy jest kto rozumny albo szukający Boga” (w. 2). Wynik tego spojrzenia jest surowy: „Wszyscy odstąpili, razem stali się nieużytecznymi; nie masz, kto by dobrze czynił, nie masz aż do jednego” (w. 3).

W Wulgacie, a więc i u Wujka, werset 3 ciągnie się dalej długim szeregiem obrazów: „Grobem otwartym jest gardło ich, językami swymi zdradliwie sobie poczynali, jad żmijowy pod ich wargami”. Potem usta pełne złorzeczenia, nogi prędkie do rozlewu krwi, zniszczenie na drogach, aż do korzenia całego zła: „nie masz bojaźni Bożej przed oczami ich” (w. 3).

Ucisk maluczkich (w. 4-6)

Praktyczny ateizm zamienia się w niesprawiedliwość. Ci, „którzy czynią nieprawość”, to ci, „którzy pożerają lud mój, jak kęs chleba” (w. 4). Ich pewność siebie jest jednak krucha: „Pana nie wzywali: tam drżeli ze strachu, gdzie nie było strachu” (w. 5). Kto wyrzucił z serca bojaźń Bożą, zaczyna bać się wszystkiego. Psalmista podaje też powód: „Albowiem Pan jest w rodzie sprawiedliwym” (w. 6), a bezbożni szydzą z ubogiego właśnie dlatego, że Pan jest jego nadzieją.

Oczekiwanie na Syjon (w. 7)

Ostatni werset otwiera się na nadzieję: „Któż da z Syjonu zbawienie Izraela? Gdy odwróci Pan niewolę ludu swego, rozweseli się Jakub i rozraduje się Izrael” (w. 7). Tradycja rozpoznała w nim oczekiwanie Odkupiciela, który przychodzi z Syjonu, aby wyzwolić swój lud z najgłębszej niewoli, niewoli grzechu.

Święty Paweł i długi werset 3

Św. Paweł cytuje ten psalm w Liście do Rzymian, aby pokazać, że wszyscy, Żydzi i poganie, są pod grzechem: „Nie ma sprawiedliwego nikogo, nie ma rozumnego, nie ma, co by szukał Boga” (Rz 3,10-11). Do tych słów Apostoł dołącza inne wersety psalmów i Izajasza: gardło jak grób otwarty, które czytamy w psalmie 5, jad żmijowy, nogi prędkie do rozlewu krwi, aż po zakończenie: „nie ma bojaźni bożej przed ich oczami” (Rz 3,18), które jest echem psalmu 36 (35 w Wulgacie).

Grecki i łaciński tekst psalmu 13 zawiera właśnie ten cały szereg wersetów, którego nie ma w tekście hebrajskim. Dlatego werset 3 u Wujka jest tak długi, a w przekładach z hebrajskiego, jak Biblia Tysiąclecia, krótki. Już św. Hieronim zwracał uwagę, że tych zdań nie ma w hebrajskim psalmie. Najczęstsze wyjaśnienie mówi, że ułożony przez Apostoła łańcuch cytatów bardzo wcześnie wszedł do greckich rękopisów Psałterza; Kościół łaciński śpiewał go w tym miejscu przez wieki.

Nauka jest dogmatyczna. Psalm nie twierdzi, że człowiek nie może uczynić nic dobrego, lecz że nikt nie zbawi się własnymi siłami: „Wszyscy bowiem zgrzeszyli i niedostaje im chwały bożej” (Rz 3,23). To jeden z biblijnych tekstów o grzechu pierworodnym i o konieczności łaski, nad którymi długo rozmyślał św. Augustyn w sporze z tymi, którzy sądzili, że można się bez łaski obejść.

Psalm 14 i psalm 53: dlaczego dwa razy?

Oba psalmy są niemal identyczne. Wystarczy porównać pierwszy werset psalmu 52 Wulgaty: „Rzekł głupi w sercu swoim: «Nie masz Boga.»” Różnice są trzy. Psalm 13 mówi „Pan”, psalm 52 przeważnie „Bóg” („Bóg z nieba spojrzał na synów człowieczych”, Ps 52,3). Psalm 52 nie ma długiego dodatku do wersetu o odstępstwie. Wreszcie inaczej kończy się los bezbożnych: tam „Bóg rozsypał kości tych, którzy się ludziom podobają” (Ps 52,6).

Uczeni sądzą, że ten sam utwór zachowały dwa różne zbiory psalmów, każdy z własnym zwyczajem wymawiania imienia Bożego. Dla wierzącego czytelnika powtórzenie ma prosty sens: Duch Święty chciał, aby ta prawda o człowieku bez Boga została w Psałterzu powiedziana dwa razy.

Głupi z wersetu 1 ma też brata w bezbożnym z psalmu 10 Biblii Tysiąclecia, który w Wulgacie stanowi drugą część psalmu 9: „Rzekł bowiem w sercu swoim: «Zapomniał Bóg, odwrócił oblicze swe, aby nie patrzeć do końca.»”

Najważniejsze wersety psalmu 14

• Werset 1, „Rzekł głupi w sercu swoim: «Nie masz Boga.»” (w. 1): najbardziej znane zdanie psalmu, często przywoływane w rozmowach o wierze i niewierze.
• Werset 2 (w. 2): Bóg patrzy z nieba, czy jest ktoś „szukający Boga”. Szukający, nie tylko wierzący: psalm zostawia drzwi otwarte.
• Werset 5, „tam drżeli ze strachu, gdzie nie było strachu” (w. 5): kto traci bojaźń Bożą, wpada w lęk przed wszystkim.
• Werset 7 (w. 7): pytanie o zbawienie z Syjonu, którym Kościół modli się w Wielkim Poście.

Psalm 14 w liturgii 1962 roku

Jutrznia poniedziałku. W psałterzu Brewiarza rzymskiego z 1962 roku (rozkład św. Piusa X) psalm 13 otwiera Jutrznię (Matutinum) poniedziałku, z antyfoną Dominus de caelo prospexit super filios hominum, wziętą z wersetu 2. Zaraz po nim idzie psalm 15 Biblii Tysiąclecia (14 w Wulgacie), Domine, quis habitabit: na portret człowieka bez Boga odpowiada portret sprawiedliwego, który zamieszka na świętej górze. Oficjum dnia możesz odmawiać w brewiarzu.

Msza święta. Mszał z 1962 roku bierze z wersetu 7 antyfonę na Komunię w poniedziałek trzeciego tygodnia Wielkiego Postu: Quis dabit ex Sion salutare Israel? W czasie pokuty Kościół przyjmuje za swoje oczekiwanie psalmisty: zbawienie przychodzi z Syjonu, a otrzymuje się je przy ołtarzu.

Jak się modlić psalmem 14?

• Jako rachunek sumienia. Głupi to nie tylko ktoś inny: każdy może przeżyć cały dzień tak, jakby Bóg nie patrzył. Psalm pomaga zobaczyć, gdzie bojaźń Boża zniknęła ci sprzed oczu; dobrze łączy się z wieczornym rachunkiem sumienia.
• Za niewierzących. Werset 2 pokazuje Boga, który szuka szukających. Módl się za dalekich bez pogardy, bo psalm mówi, że „nie masz aż do jednego”, a więc i ty potrzebujesz łaski.
• Za ubogich i uciśnionych. Wersety 4-6 przypominają, że zapomnienie o Bogu zawsze spada na najsłabszych, a Pan jest ich nadzieją.
• W oczekiwaniu Zbawiciela, z wersetem 7, zwłaszcza w Adwencie i w Wielkim Poście.

Zakończ go, jak w Oficjum, doksologią Chwała Ojcu.

Często zadawane pytania

Co znaczy „Rzekł głupi w sercu swoim: Nie masz Boga”?

To praktyczne odrzucenie Boga bardziej niż teza filozoficzna: głupi żyje tak, jakby Bóg niczego nie widział. Psalm pokazuje, że takie zapomnienie pociąga za sobą zepsucie obyczajów i ucisk słabszych. Pismo nazywa głupotą brak mądrości, która zaczyna się od bojaźni Bożej, a nie brak inteligencji.

Dlaczego psalm 14 to psalm 13 w Wulgacie?

Bo Wulgata i Septuaginta łączą psalmy 9 i 10 tekstu hebrajskiego w jeden psalm 9. Od tego miejsca ich numeracja jest przesunięta o jeden. Biblia Tysiąclecia liczy według hebrajskiego, ks. Wujek i liturgia według Wulgaty. Tekst jest ten sam.

Dlaczego św. Paweł cytuje psalm 14?

W Liście do Rzymian (3,10-18) posługuje się nim, aby pokazać, że wszyscy ludzie, Żydzi i poganie, są pod grzechem i potrzebują łaski Chrystusa. Psalm 13 Wulgaty zawiera zresztą w wersecie 3 cały szereg zdań, które Apostoł zebrał w tym miejscu listu.

Czym różni się psalm 14 od psalmu 53?

To dwie prawie jednakowe wersje tej samej pieśni. Psalm 14 (13 w Wulgacie) mówi o Panu, psalm 53 (52 w Wulgacie) przeważnie o Bogu; drugi nie ma długiego dodatku w wersecie o odstępstwie i inaczej opisuje los bezbożnych.

Kto napisał psalm 14?

Nadpis przypisuje go Dawidowi: „Na koniec. Psalm Dawidowy”. Tradycja Kościoła przyjmuje to przypisanie. Jak całe Pismo Święte, psalm ma za głównego autora Ducha Świętego.

Kiedy odmawia się psalm 14 w Brewiarzu?

W Brewiarzu rzymskim z 1962 roku otwiera Jutrznię poniedziałku. Mszał śpiewa jego werset 7 jako antyfonę na Komunię w poniedziałek trzeciego tygodnia Wielkiego Postu.